شيعيان، منحصر به نگارشهاى حديثى نبود، آنان علاوه بر نگارشهاى عميق، زيبا و ماندگار متون حديثى، نگارشهاى زيبايى در علوم پيرامونى حديث نيز سامان دادند. بهترين نگاشته‌هاى رجالى شيعه در اين دوران پديد آمده است. نگارشهاى متفاوت در زمينه غريب‌الحديث، فقه‌الحديث و نقدالحديث نيز در اين دوران تأليف شده است. فهرست‌نگاريهاى جامع از مصنفات حديثى نيز يادگار اين دوران است. گزارش اجمالى از گونه‌هاى نگارشى اين دوران را در پى مى‌آوريم.

گونه‌هاى نگارش حديثى‌[١]

١. جامع‌نگارى‌

جامع‌نگارى با گردآورى مجموعه‌اى از احاديث ناظر به هم در ذيل عنوانها و موضوعات گوناگون فقهى، به وسيله ياران امام رضا عليه السلام آغاز گرديد و تا سده‌هاى چهارم و پنجم كه جوامع بزرگى نگارش يافتند، سير تكاملى خود را پيمود. جوامع مشهور شيعى كه به كتب اربعه معروف‌اند و تا امروز بر تارك علم و انديشه شيعه مى‌درخشند، يادگار تلاش انديشمندان زبردست و پركار اين دوران است.

الكافى: شيخ كلينى (م ٣٢٩) و پرورش‌يافته مدرسه حديثى قم، با نگارش اين كتاب مهم‌ترين جامع حديثى شيعه را تدوين نمود. دو جلد نخست اين مجموعه هشت‌جلدى با عنوان اصول، درباره موضوعات اعتقادى و كلامى و پنج جلد آن با عنوان فروع در زمينه موضوعات فقهى و جلد آخر آن با عنوان روضه در موضوعات پراكنده است. اين كتاب گرچه ثمره مدرسه حديثى قم بود، ولى زمينه نشر و نسخه‌بردارى آن در بغداد، كه داراى امكانات فراوان نشر بود، فراهم شد.

من لا يحضره الفقيه: اين كتاب جامع احاديث فقهى است كه شيخ صدوق (م ٣٨١) يكى از مؤلفان برجسته مدرسه حديثى قم، آن را نگاشته است.

تهذيب الأَحكام: اين كتاب را شيخ طوسى در شرح كتاب المقنعه استاد خود شيخ مفيد (م ٤١٣) نگاشته است. از آنجا كه استاد و شاگرد هر دو پرورش‌يافته‌

[١]. گونه‌هاى نگارشى در اين مبحث به اجمال معرفى شده‌اند. نمونه‌هاى مورد اشاره نيز محدود به اين دو قرن هستند. آشنايى بيشتر با اين گونه‌ها و نمونه‌ها در درس سبك‌شناسى و جوامع حديثى صورت خواهد گرفت.