جبل‌عامل، كه چند تن از عالمان مشهور خود همانند شهيد اول و شهيد ثانى را در اين راه از دست داده بودند، موجب شد كه هجرت از اين منطقه به سوى ايران شتاب بيشترى گيرد.[١]

اولين عالم شيعى كه با مهاجرت به ايران شيوه پذيرش ترويج مذهب در حكومت جديد ايران را بنيان نهاد شيخ على بن عبدالعال كَرَكى مشهور به محقق ثانى (٩٤٠- ٨٧٠ ه) است. او در سال ٩١٦ هجرى، مدت زمانى پس از فتح بغداد به دعوت صفويان به ايران آمد. شهرت محقق كركى در فقه و تسلط او بر مبانى كهن و استوار اين علم ريشه‌دار موجب شد كه دوره‌اى جديد در فقه شيعى آغاز شود و فقيهان از حوزه مسائل خصوصى و شخصى مكلّفين خارج و به حوزه مسائل اجتماعى و حكومتى وارد شوند.[٢]

ظاهراً سالهاى پايانى حكومت شاه اسماعيل صفوى، دوران مناسبى براى حضور محقق در ايران نبود؛ بنابراين، او در اواخر حكومت شاه اسماعيل به عراق رفت و پس از هجرت چندين ساله به عراق و روى كار آمدن شاه تهماسب صفوى (در سال ٩٣٠ هجرى) به ايران بازگشت.

موفقيت محقق ثانى و همكارى شاه تّهماسب در اين زمينه، موجب شد كه موج ديگرى از مهاجرت عالمان جبل‌عامل به ايران آغاز گردد. كمال‌الدين درويش، على بن هلال كَركى، شيخ على منشار (پدر همسر شيخ بهايى) و حسين بن عبدالصمد حارثى (م ٩٨٤ ه) پدر شيخ بهايى به همراه فرزندش به ايران مهاجرت كردند. در سالهاى بعد افرادى چون شيخ حر عاملى و شمارى از عالمان بحرين، كه با عنوان بحرانى شناخته مى‌شوند، نيز به ايران آمدند.[٣]

اگرچه تعداد مهاجران به ايران چندان پرشمار نيست، ولى دقت در نگرش و تفكر آنان، نشان مى‌دهد كه تنها كسانى كه از جهت فرهنگى و اجتماعى، قدرت تأثيرگذارى و فعاليت سازنده داشتند به ايران آمده و فرهنگ‌سازى كرده‌اند. به واقع‌

[١]. دين و دولت در ايران، ص ٥٤.

[٢]. ر. ك: مقدمه‌اى بر فقه شيعه، ص ٥٦.

[٣]. درباره مهاجرت عالمان شيعى كتابها و مقالات مستقلى نوشته شده است. برخى از اين نگاشته‌ها عبارت‌اند از: جعفر المهاجر، الهجرة العاملية إلى إيران في العصر الصفوى، أسبابها التاريخية و نتائجها الثقافية و السياسى؛ مهدى فرهانى، مهاجرت علماى شيعه از جبل‌عامل به ايران؛ محمدكاظم رحمتى، مهاجرت علماى جبل‌عامل به ايران در مطالعات عصر صفوى، و ....