شيخ صدوق در رى، نيشابور و بغداد[١] و شيخ مفيد در بغداد[٢] به تشكيل اين‌گونه جلسات همت گماردند، كه البته توفيق شيخ مفيد بيشتر بود،[٣] چنان‌كه خطيب بغدادى‌[٤] و عبدالجبار معتزلى بدان اعتراف كرده‌اند.[٥] او كه پرانگيزگى، توانايى علمى، پويايى انديشه، منطق نيرومند، كوشايى، پشتكار و تلاش خستگى‌ناپذير را در كنار پارسايى و زيركى با هم جمع كرده بود، توانست بهترين و بيشترين بهره را از فرصت به دست‌آمده، ببرد و پيرو آن، توفيق زيادى بيابد و رشك و خشم مخالفان متعصب را چنان برانگيزد كه برخى، به روز مرگ شيخ، جشن بگيرند و به تهنيت بنشينند.[٦]

تلاشهاى حديثى در سده‌هاى چهارم و پنجم‌

پيدايش اين فضاى سياسى، اجتماعى و فرهنگى در اين دوران، بيش از همه عالمان شيعى را به تلاش افزون‌تر، واداشت. ايشان از فرصت به دست‌آمده بيشترين و بهترين بهره را بردند و با تلاش خستگى‌ناپذير به طرح انديشه‌هاى مذهب خود در شاخه‌هاى گوناگون علوم اسلامى پرداختند. اين تلاشها در قالب كتابها و رساله‌هايى كه ساختار انديشه شيعى را واگويه مى‌كردند، به بار نشست و براى‌

نسلهاى بعد به يادگار ماند. در اين ميان، سهم آثار حديثى بيش از ديگر شاخه‌ها بود، چرا كه حديث، مادر و مرجع و محور بسيارى از علوم آن دوران بود و جويندگان و عرضه‌كنندگان آن فزون‌تر از ديگر دانشها بودند و چنين بود كه بر شمار و گونه‌هاى نگارشهاى حديثى و معرفتى شيعه در قم، رى و بغداد افزوده شد و مدرسه‌هاى حديثى قم و بغداد گسترش يافتند و پايه‌ها و مبانى روشنى از خود بر جاى نهادند.[٧] تلاشهاى حديثى‌

[١]. رجال نجاشى، ص ٣٩٢، الرقم ١٠٤٩؛ مجالس المؤمنين، ج ١، ص ٤٥٦؛ نمونه‌اى از مناظرات شيخ صدوق را مى‌توانيد در كتاب كمال الدين، ص ٨٧، ببينيد كه در حضور ركن‌الدوله بوده است و امير اعتقاد خود را به امام زمان( عجل الله تعالى فرجه) در آن كتاب بيان مى‌كند.

[٢]. الرسائل العشرة، ص ٣٥.

[٣]. براى آگاهى بيشتر مراجعه كنيد به ترجمه ابن‌نقيب سنى( عبيدالله بن عبدالله) در البداية و النهايه، ج ١٢، ص ٢٢.

[٤]. تاريخ بغداد، ج ٣، ص ٢٣١.

[٥]. روضات الجنات، ج ٦، ص ١٥٩.

[٦]. ر. ك: درس پنجم، مدرسه حديثى بغداد.

[٧]. در مبحثى خاص ويژگيهاى اين دو مدرسه را بررسى خواهيم كرد.