مسائلى. شايد اگر مرحوم مدرّس‌ [١] در آن وقت بود، آن كار را مى‌كرد. لكن كسى نبود كه اين كارها را بكند. اين قصه‌ها كه من براى شما مى‌گويم خيلى هم خودتان مى‌دانيد.

اين راهى است براى همه شماها و همه كسانى كه دست‌اندركار هستند و امور مملكت را مى‌گردانند به هر جورى كه هست كه بفهمند كه حكومتها از بالا گرفته، از رئيس جمهور گرفته تا آنجاهايى كه در دِه، يك نفرى، فرض كنيد بخشدار است، اينها بايد در خدمت ملت باشند. اگر اينها در خدمت ملت نباشند باز كم كم همان خواهد شد كه در زمان آنها شد. حالا بدتر از آن وقت است. براى اينكه حالا مردم ديگر آن خوف را ندارد از هيچ كس. اينها تا آمدند خوف ايجاد كنند، يكى دو نسل بعدش شايد ثمر برسد.

خيال نكنند كه مثلًا اگر بخواهند يك نفر يا چند نفر ديكتاتورى بكنند در اين نسل، مى‌شود، نه نمى‌شود. اين يك مطلبى است كه اگر حالا پايه‌اش ريخته شد، در دو نسل ديگر آن وقت نتيجه گرفته مى‌شود؛ يعنى اينها كارش را مى‌كنند، آنها نتيجه‌اش را مى‌گيرند. از اين جهت ما بايد درست همه ملت و همه استاندارها و همه كسانى كه دست‌اندركار هستند اينها، مواجهه با ملت اين طور نباشد كه در آن وقت بود كه يك بيچاره‌اى اگر مى‌خواست استاندار را ببيند نتواند تا آخر. يك كسى كه به او ظلم شده اگر مى‌خواست حكومت يك شهرى را ببيند، فرض است كه استاندار يك- فرض كن- ناحيه باشد، اصلًا قدرت اين را نداشت همچو جرأتى به خودش نمى‌داد كه من ببينم ايشان را. يك همچو چيزى نبود. نمى‌شد يك همچو چيزها. از اين جهت عُقده‌ها در دل مردم همين طور انباشته شد تا يك وقتى كه آن عُقده‌ها باز شد و آن كار را انجام دادند.

ماها بايد متوجّه اين مسائل باشيم كه حالا اينكه دست شما آقايان آمده است حكومت، و دست بالاترى آمده است حكومت خوى مثلًا، توجّه به اين معنا باشد كه بايد اينها در خدمت مردم باشند. و به مردم حالى كنند كه ما خدمتگزاريم؛ حالى كنند لفظاً، حالى كنند عملًا. در عمل اين طور باشد كه مردم ببينند كه اين استاندارى كه آمده است در اينجا،

[١] آيت اللَّه سيّد حسن مدرّس، روحانى مبارزى كه به دستور رضا خان در سال ١٣١٧ ه. ش. به شهادت رسيد.