مطلقى كه همه عالم تبع اوست. همه دعوت انبيا اين بوده است كه مردم را از اين سرگردانى‌اى كه دارند- هر كه يك طرف مى‌رود و هر كه يك مقصدى دارد- اين مردم را از اينجا دعوت كنند و راه را نشانشان بدهد كه اين راه است؛ ديگر آن راهها كه مى‌رويد رها كنيد. راه همين است؛ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ‌ [١]، إِنَّ رَبِّي عَلى‌ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ‌. [٢] آن طرف، طرف ندارد، دنياست و ماوراى آن. آنچه كه مربوط به نفسانيت انسان است، شهوات انسان است، آمال و آرزوهاى انسان است، اين دنياست. آن دنيايى كه تكذيب شده است اين عالم طبيعت [نيست‌]، اين عالم طبيعت نور است. دلبستگيهاى به اين عالَم انسان را بيچاره مى‌كند. ظلمتها از اين دلبستگيهايى است كه ما داريم به اين دنيا، به اين مقام، به اين مسند، به اين اوهام، به اين خرافات. همه انبيا آمدند براى اينكه دست شما را بگيرند از اين علايقى كه همه‌اش بر ضد آنى است كه طبيعت و فطرت شما اقتضا مى‌كند، شما را دستتان را بگيرند و از اين علايق نجاتتان بدهند و واردتان كنند به عالَم نور. اسلام هم در رأس همه اديان است، براى يك همچو مقصدى. اين ادعيه مهيا مى‌كنند اين نفوس را براى اينكه اين علايقى كه انسان دارد و بيچاره كرده انسان را اين علايق، اين گرفتاريهايى كه انسان در اين عالم طبيعت دارد و انسان را سرگشته كرده است، متحير كرده است نجاتش بدهند و آن راهى كه راه انسان است ببرند. راههاى ديگر راه انسان نيست صراط مستقيم راه انسانيت است. و اين مناجاتها و اين ادعيه‌اى كه ائمه ما- عليهم السلام- بعد از اينكه دستشان كوتاه شده بود از اينكه دعوت ظاهرى خيلى واضح بكنند مردم را با اين ادعيه به آن راهى كه بايد ببرند، راه مى‌بردند. مقصد انبيا اين نبود كه بيايند يك جايى را بگيرند و يك- مثلًا- كارى براى خودشان درست بكنند، مقصد اين نيست آقا! مقصد پيغمبرها اين نبود كه دنيا را بگيرند و آبادش كنند؛ مقصد اين بود كه راه را به اين اهل دنيا، به اين انسان ظلوم‌ [٣] و جهول، بسيار جاهل، راه را نشان بدهند كه از اين راه‌

[١] سوره فاتحة الكتاب، آيه ٥

[٢] سوره هود، آيه ٥٦: «هر آينه پروردگار من بر راه راست است»

[٣] بسيار ستمكار.