سابقه‌اى از اين قسم معارف نبوده و راهى به اين سراير نداشتند. اكنون كتب و صحف اعاظم فلاسفه عالم، با آن كه علومشان نيز از سرچشمه وحى الهى است، موجود است، كه شايد بالاتر و لطيف‌ترين آنها كتاب شريف أثولوجيا [١] تصنيف گرانمايه فيلسوف عظيم الشأن و حكيم بزرگوار، ارسطاطاليس، است كه اعاظم حكما مثل شيخ الرئيس أبو على سينا، اعجوبه دهر و نادره زمان، سر خضوع و كوچكى در پيشگاه او زمين گذاشتند، و از رشحات فكر او منطق و تنظيم قواعد آن است، و به همين جهت او را «معلّم اول» گويند، و شيخ الرئيس فرمايد كه از زمانى كه آن بزرگ قواعد منطق را تنظيم نموده، احدى نتوانسته به يكى از قواعد او خدشه‌اى كند يا زيادتى تأسيس كند، با همه وصف، با آن كه آن كتاب شريف را براى معرفة الرّبوبيّة تأسيس و تقنين فرموده، ببينيد از اول تا آخر آن كتاب شريف براى معرّفى مقام ربوبيّت مثل اين كريمه شريفه اول سوره «حديد» يا نزديك به مفاد آن يا چيزى كه بويى از اين سرّ بزرگ توحيد داشته باشد، دارد؟ و آن قول خداى تعالى است: هُوَ الاوَّلُ وَ الآخِرُ وَ الظّاهرُ وَ الباطن‌.[٤٨٠] و يا آن كه شبيه اين قول در تمام اقوال آنها هست: وَ هُوَ مَعَكُمْ ايْنَما كُنْتُم‌؟[٤٨١] اكنون، اقوام متعمّقون و اصحاب نظر و معرفت مى‌دانند چه اسرارى‌

______________________________
[١]- لغت‌نامه دهخدا در ذيل ماده «ارسطو» أثولوجيا را از آثار ارسطو به شمار آورده و نوشته است:

«أثولوجيا، و آن كلام در باب ربوبيّت است و آن را فرفوريوس صورى تفسير و عبد المسيح بن عبد اللّه الحمصى الناعمى به عربى نقل كرده است، و أبو يوسف يعقوب بن اسحاق الكندى براى احمد بن المعتصم آن را اصلاح كرده است. در برلين به سال ١٨٨٢ ميلادى طبع شده و نيز در هامش كتاب قبسات، تأليف ميرداماد، در ايران به سال ١٣١٤ قمرى چاپ شده است.» اما در ذيل ماده «أثولوجيا» چنين نوشته شده است: «أثولوجيا، از يونانى «ث ا س ل گس» به معنى الهيّات، ميامير، نام كتابى از فلوطينس(Plotin) كه نزد مسلمين معروف به «شيخ اليونانى» است. و آن شامل كتاب چهارم تا ششم تاسوعات است و بعض قدما بغلط اين كتاب را به ارسطو نسبت كرده‌اند.» اما در سال ١٣١٤ كتاب أثولوجيا در حاشيه كتاب قبسات توسط ابو القاسم بن آخوند ملا رضا كمربنى نوشته شده است و در لغت‌نامه دهخدا تاريخ كتابت اشتباها تاريخ چاپ دانسته شده است.

[٤٨٠] - پاورقى ١٢٧.

[٤٨١] -« او با شماست هرجا باشيد.»( حديد- ٤)