فعليّه شمّه‌اى حاصل گردد. و آنچه ذكر شد تحقّق پيدا نكند مگر آن كه عبادات از روى نشاط و بهجت بجا آورده شود و از تكلّف و تعسّف و كسالت بكلّى احتراز شود تا حال محبّت و عشق به ذكر حق و مقام عبوديّت رخ دهد و انس و تمكّن حاصل آيد. و انس به حقّ و ذكر او از اعظم مهمّاتى است كه اهل معرفت را به آن عنايت شديد است و اصحاب سير و سلوك براى آن تنافس كنند. و چنانچه اطبّا را عقيده آن است كه اگر غذا را از روى سرور و بهجت ميل كنند زودتر هضم شود، همين‌طور طبّ روحانى اقتضا مى‌كند كه اگر انسان غذاهاى روحانى را از روى بهجت و اشتياق تناول كند و از كسالت و تكلّف احتراز كند، آثار آن در قلب زودتر واقع شود و باطن قلب با آن زودتر تصفيه شود.

و اشاره به اين ادب در كتاب كريم الهى و صحيفه قويم ربوبى شده است آنجا كه در تكذيب كفّار و منافقين فرمايد: لا يَأْتُونَ الصَّلوةَ الّا وَ هُمْ كُسالى‌ وَ لا يُنْفِقُونَ الّا وَ هُمْ كارِهُون‌[٢٩] و آيه شريفه‌ لا تَقْرَبُوا الصَّلوةَ وَ انْتُمْ سُكارى‌[٣٠] در حديثى به كسالت تفسير شده. و در روايات اشاره به اين ادب نموده‌اند و ما به ذكر بعضى از آن اين اوراق را مفتخر مى‌نماييم:

محمّد بن يعقوب باسناده عن أبي عبد اللّه عليه السلام قال: لا تكرهوا الى انفسكم العبادة.[٣١].

و عن أبي عبد اللّه (ع) قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله: يا علىّ، انّ هذا الدّين متين، فاوغل فيه برفق و لا تبغّض إلى نفسك عبادة ربّك.[٣٢]

[٢٩] -« نماز نمى‌گزارند جز در حال ملال و كسالت، و انفاق نمى‌كنند مگر به كراهت و ناخوشايندى.»( توبه- ٥٤)

[٣٠] -« در حال مستى به نماز نزديك مشويد.»( نساء- ٤٣)

[٣١] -« خود را به اكراه به عبادت وادار مسازيد.» اصول كافى، ج ٣، ص ١٢٩،« كتاب الايمان و الكفر»،« باب استواء العمل و المداومة عليه»، حديث ٣.

[٣٢] -« اى على، اين دين متين و استوار است، با رفق و مدارا در آن گام نه و پرستش پروردگارت را مبغوض خود مكن.» اصول كافى، ج ٣، ص ١٣٨،« كتاب الايمان و الكفر»،« باب الاقتصاد في العبادة»، حديث ٦.