است مطلقا و پا نهادن بر انّيّت و انانيّت و غير و غيريّت است يكسره. قال تعالى: الا للَّه الدّينُ الْخالِص‌.[٢١٦] (خداى تعالى اختيار فرموده براى خويش دين خالص را.) و اگر يكى از حظوظ نفسانيّه و شيطانيّه در دين باشد، خالص نخواهد بود، و آنچه خالص نيست، حق تعالى اختيار نفرموده، و آنچه شائبه غيريّت و نفسانيّت دارد از حدود دين حق خارج است.

و قال تعالى: وَ ما امِروُا الّا لِيَعْبُدوُا اللَّه مُخلِصينَ لَهُ الدّين.[٢١٧] و قال تعالى: مَنْ كانَ يُريدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَ مَا لَهُ فِى الْآخِرَةِ مِنْ نَصيبٍ.[٢١٨] و قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله- على ما نقل: انّما لكلّ امرئ ما نوى:

فمن كان هجرته إلى اللّه و رسوله، فهجرته إلى اللّه و رسوله، و من كان هجرته إلى دنيا يصيبها أو امرأة ينكحها، فهجرته إلى ما هاجر إليه. [١] و قال تعالى: وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً الىَ اللَّه وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ المَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ اجْرُهُ عَلىَ اللَّه.[٢١٩] و اين آيه شريفه ممكن است متكفّل جميع مراتب اخلاص باشد: يكى هجرت صورى كه به بدن واقع شود. و اين هجرت اگر خالص براى خدا و رسول نباشد، بلكه براى حظوظ نفسانى باشد، هجرت الى اللّه و رسوله نيست. و اين مرتبه اخلاص صورى فقهى است.

و ديگر، هجرت معنوى و مسافرت باطنى است كه مبدأ آن، بيت مظلمه‌

______________________________
[١] «بنا بر آنچه نقل شده رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله فرمود: براى هر كس همان چيزى است كه نيّت كرده است، پس هر كس مقصدش خدا و رسول او باشد، هجرتش به سوى خدا و رسول اوست، و كسى كه هجرت او براى رسيدن به دنيا يا ازدواج با زنى باشد، هجرتش به سوى همان چيز است.» مستدرك الوسائل، «ابواب مقدمه العبادات»، باب ٥، حديث ٥.

[٢١٦] -« آگاه باشيد كه دين خالص فقط از آن خداست.»( زمر- ٣)

[٢١٧] -« آنان مأمور نشده‌اند جز براى آنكه خدا را عبادت كنند در حالى كه دين را براى او خالص كرده باشند.»( بيّنه- ٥)

[٢١٨] -« كسى كه كشتزار دنيا را طلبد، از دنيا به او مى‌دهيم و او را در آخرت بهره‌اى نخواهد بود.»( شورى- ٢٠)

[٢١٩] - پاورقى ١٥.