كه ظاهر بالذّات و هر ظهورى پرتو ظهور او است، بكلى غافل هستيم، آنها از عالم و هر چه در او است غافل و به حق و جمال جميل او مشغولند. و در روايت است كه خداوند مخلوقاتى دارد كه نمى‌دانند خداوند آدم و ابليس را خلق فرموده.[٥٤١] قسم دوم آنان هستند كه خداى تعالى آنها را وسايط رحمت وجود خود قرار داده، و آنها مبادى سلسله موجودات و غايت اشواق آنها هستند. و اين طايفه را «اهل جبروت» گويند. و مقدّم و رئيس آنها «روح اعظم» است. و شايد آيه شريفه‌ تَنَزَّلُ الْمَلائِكةُ وَ الرّوُح‌ نيز اشاره باشد به اين طايفه از ملائكة اللّه. و اختصاص به ذكر «روح»، با آن كه از ملائكه است، براى عظمت او است، چنانچه در آيه شريفه‌ يَوْمَ يَقوُمُ الرّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفّاً[٥٤٢] نيز اشاره به همين است. و به اعتبارى روح را «قلم اعلى» گويند، چنانچه فرمايد: اوَّلُ ما خَلَقَ اللَّه الْقَلَمُ.[٥٤٣] و به اعتبارى او را «عقل اوّل» گويند، چنانچه فرمايد: اوَّلُ ما خَلَقَ اللَّه الْعَقْلُ.[٥٤٤] و بعضى روح را «جبرائيل» دانند. و فلاسفه جبرائيل را آخر ملائكه كرّوبيّين دانند، و او را «روح القدس» دانند، و روح را اول ملائكه كروبيّين دانند. و در روايات شريفه نيز فرموده كه «روح اعظم» از جبرائيل است، چنانچه از كافى شريف منقول است كه أبو بصير گويد: «سؤال كردم از حضرت صادق سلام اللّه عليه از قول خداى تعالى: يَسْئَلوُنَكَ عَنِ الرّوُحِ قُلِ الرّوُحُ مِنْ امْرِ رَبّى‌. فرمود: خلقى است اعظم از جبرئيل و ميكائيل. با رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله بود، و با ائمّه عليهم السلام هست. و او از ملكوت مى‌باشد.»[٥٤٥] و در بعض روايات است كه «روح» از ملائكه‌

[٥٤١] - علم اليقين، ج ١، ص ٢٥٠. كافى( روضه)، ص ٢٣١، حديث ٣٠١.

[٥٤٢] -« روزى كه ملائكه و روح به صف مى‌ايستند.»( نبأ- ٣٨)

[٥٤٣] -« نخستين چيزى كه خدا آفريد قلم بود.» تفسير نور الثّقلين، ج ٥، ص ٣٨٩، حديث ٩. علم اليقين، ج ١، ص ١٥٤.

[٥٤٤] -« نخستين آفريده خدا خرد است.» بحار الانوار، ج ١، ص ٩٧.

[٥٤٥] - اصول كافى، ج ٢، ص ١٨،« كتاب الحجّة»،« باب الروح التي يسدّد اللّه بها الأئمّة»، حديث ٣.