تاریخ منطبق است و در واقع این دو نوع برداشت از انتظار فرج ناشی از دو نوع برداشت از تکامل تاریخ است که طبق یک برداشت تکامل تاریخ، هدفدار است و طبق برداشت دیگر بیهدف و جبری است.

فلسفه تاریخ از دید دیالکتیک:

میدانیم که برخی تاریخ را صرفاً از دید انقلاب اضداد به یکدیگر توجیه میکنند و [میگویند] ظهور یک ضد بدون آنکه ضد قبلی به مرحله کمال خود- که مستلزم نابودی اوست- برسد صورت نمیگیرد و حداکثر تأثیر انسان در تسریع مرحله بعدی [١] فعالیت در تشدید مرحله قبلی است.

تکامل جبری، نه هدفدار:

زیرا راهی جز عبور از مرحله قبلی در همه مراتب نیست و هرچه تشدید شود، مرحله بعد را که لزوماً به صورت انقلاب و انفجار باید صورت گیرد تسریع میکند.

زیان اصلاح تدریجی در مکتب دیالکتیک:

پس راه وصول به مرحله بعدی که کمال است تشدید مرحله قبلی است و همان تشدید مرحله قبلی است که مبارزه دو جناح قدیم و جدید را شدیدتر میکند و انقلاب را زودتر به ثمر میرساند، آنچنان که برای انفجار یک دیگ باید حرارت را بیشتر کرد و منافذ را بیشتر بست، یک روزنه مانع انفجار میشود. این همان تز مارکسیسم است در مراحل تاریخ، خصوصاً آنچه در انقلاب کاپیتالیسم به سوسیالیسم میگویند. لهذا هرگونه اصلاح تدریجی را خیانت میدانند.

مثال دمل:

و نظیر این است یک

[١] ممکن است گفته شود که بنا بر این فلسفه نیز هماهنگی با ضدی که در حال رشد است به نحوی میتواند در تسریع امر تبدل کمک نماید ولی بنا بر نظریه جبر تاریخ و اینکه رشد نیروی جدید مولود فساد نیروی کهنه است، یعنی نیروی جدید قادر به کهنه کردن نیروی قدیم نیست، حداکثر این است که جبراً مبارزه میکند و این مبارزه به سود نیروی جدید پایان مییابد. ظاهراً تأثیر هماهنگی با نیروی در حال رشد در تسریع تبدل محل تردید است ..

ممکن است گفته شود درست است که یگانه راه وصول به مرحله بعدی عبور از مرحله قبلی است و برای عبور از مرحله قبلی تشدید آن لازم است ولی تشدید از آن جهت منجر به انقلاب و انفجار میشود که تضاد را شدیدتر میکند، پس نیروی در حال رشد نیز در اثر مبارزه تأثیر عظیم در انفجار دارد. ولی جواب این است که تشدید فعالیت نیروی در حال رشد طبق این نظریه معلول تشدید فعالیت نیروی در حال زوال و لااقل معلول افزایش تضاد و شکاف است. پس یگانه راه حتی برای تحریک نیروی در حال رشد، تشدید تضاد و افزایش شکاف است.