غیر مسلم؟ و یا حکم وضعی است، یعنی در روابط مسلم و غیر مسلم آنچه مستلزم علوّ غیرمسلم بر مسلم باشد در اسلام رسمیت ندارد، از قبیل برده واقع شدن مسلم برای غیر مسلم [١]؟ و یا مقصود بیان حکم نیست (نه حکم تکلیفی و نه حکم وضعی)، بیان ناموس تکوینی و حکم کونی حق است که اسلام از آن نظر که یک دین و یا مسلک است، بر غیر خود برتری و غلبه پیدا میکند. به عبارت دیگر انشاء نیست، اخبار است. این نیز از دو جنبه باید مورد توجه قرار گیرد: یکی اینکه آیا مقصود غلبه نظری است، یعنی از لحاظ منطق نظری قویتر است و به اصطلاح حجت اسلام اقواست از سایر حجج [٢] (فللّه الحجة البالغة) ولو آنکه از لحاظ عمل هیچ گونه موفقیتی نداشته باشد یعنی بشر تسلیم وی نشود مانند مدینه فاضله افلاطون؛ و به عبارت دیگر اگر به عقل بشر عرضه بشود بیش از هر چیز دیگر عقل و فکر بشر را قانع میکند [٣]؟ و یا اینکه مقصود این است که در جریان تکوین و برخوردهای عملی و اجتماعی و در تصادمها و تضادهای اجتماعی از هر دین [دیگری] ناجحتر و موفقتر است [٤] از باب اینکه بهتر جوابگوی احتیاجات درونی و اجتماعی بشر است و به همه

[١] و از قبیل ازدواج مسلمه با غیر مسلم و اجیر شدن مسلم برای غیر مسلم و فرماندهی غیر مسلم بر مسلم و بردگی مسلم برای غیر مسلم. البته اجیر شدن به معنی اجاره رقبه نه اجاره برای یک کار بالخصوص مثل خیاطی.[٢] رجوع شود به ورقههای یادداشت روش تبلیغ، شماره ٧.[٣] به عبارت دیگر منطق اسلام بر سایر منطقها برتری دارد. گاهی یک چیز از لحاظ زور مغلوب است و از لحاظ منطق غالب.[٤] به عبارت دیگر چون مفیدتر است باقی میماند و غیر مفیدها از بین میروند (فاما الزبد فیذهب جفاء و اما ما ینفع الناس فیمکث فی الارض) نظیر اینکه در طبیعت عضو مفید و مورد استعمال باقی میماند و عضو غیر مفید تدریجاً از طرف طبیعت حذف میشود، یا در اقتصاد متاعهای غیرمفید تدریجاً نایاب و معدوم میشود و مفیدها عرضه میشود و به عبارت دیگر از نظر قانون انتخاب اصلح در طبیعت، در مبارزه و تنازع بقا- که همانطور که میان جانداران هست، میان آیینها و مسلکها که از شئون جانداران است نیز هست- اسلام پیروز میشود، هرچند این پیروزی نیز پیروزی جاندار یعنی انسان است که مسیر تکامل را طی میکند.