بحث در این نیست که مردم در اختیار دین آزادند [١]، بحث در این است که اگر کسی عملی را بیبرنامه انجام داد ولی مطابق برنامه انجام داد [٢]، آیا خصوص آن عمل مقبول است یا مقبول نیست؟

گفتیم که البته مقبول است: ان اللَّه لایضیع اجر المحسنین، انّا لانضیع اجر من احسن عملًا، انی لا اضیع عمل عامل منکم من ذکر او انثی، فمن یعمل مثقال ذرة خیراً یره. و من یعمل مثقال ذرة شراً یره. و این گونه کارها که بدون برنامه صورت میگیرد ولی مطابق برنامه در میآید منحصر است به اعمال برّیه و احسانها و خدمت به خلقها، تعلیمها، بهداریها، پرستاریها، کشف و اختراعها [٣]. اما اعمالی که بشر باید انجام دهد و با برنامه انجام دهد منحصر نیست به این اعمال که هدایت پیغمبرِ باطن کافی است. اعمال دیگرهست مانند همه تعبدیات و قوانین اجتماعی دینی [که] بدون اخذ برنامه، انجام صحیح آنها میسر و میسور نیست. از این رو باید گفت که اهتدای کامل و نصیب کامل از مجهود خود بردن جز در پرتو دین مقدس اسلام میسر و میسور نیست، ایمان به خدا و قیامت و به نبوت انبیا عموماً و نبوت خاتم الانبیاء خصوصاً لازم است. این است معنی آیه شریفه که در شماره ١٤ گذشت:.

قولوا امنا باللَّه و ما انزل الینا و ما انزل الی ابراهیم و اسمعیل و اسحق و یعقوب و الاسباط و ما اوتی موسی و عیسی و ما اوتی النبیون من ربهم لانفرق بین احد منهم و نحن له مسلمون. فان

[١] به عبارت بهتر یکی از تکالیف فطری و عقلی بشر انتخاب دین و لااقل تحقیق در امر دین است. این خود یکی از اعمال بشر است که به حکم عقل مکلف به آن است. انسان به حکم عقل باید در مقابل این تکلیف و تحقیق تسلیم باشد، تسلیم حقیقت. اگر در مقابل این تکلیف تسلیم بود و به حقیقت نرسید معذور است، اگر عناد ورزید معذب خواهد شد به حکم اینکه بیان عقلی داشته است چنانکه اصولیین گفتهاند. (٢) چنانکه بعداً خواهیم گفت مطابق برنامه بودن به این است که آن کار هم حسن فاعلی داشته باشد و هم حسن فعلی، یعنی هم نور معنوی داشته باشد و هم اثر مفید. (٣) در این گونه اعمال، پیغمبر باطنی یعنی عقل کافی است برای ارشاد و هدایت ..