یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٢٠ - احتجاجات قرآن

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ٤١٩

ولی در عین حال احتمال طرف دیگر از میان نمیرود. نام این حالت قضایی ذهن ظن و گمان است ..

و اگر قضیه فی حد ذاته روشن باشد یا دلیلی که برای یک طرف اقامه شده است به نحوی باشد که احتمال طرف دیگر را ریشه کن کند، طبعاً ذهن حالت قرار و طمأنینه و آرامش مطلق نسبت به یک طرف پیدا میکند. نام این حالت قضایی ذهن علم و یقین است ..

این حالات در دستگاه ادراکی و فکری بشر هست. هرکسی قطعاً نسبت به بعضی امور یقین دارد و نسبت به بعضی ظن و نسبت به بعضی شک. اکنون باید ببینیم که دستگاه عقل و ترازوی فکر بشر که این حالات مختلف و گوناگون را پیدا میکند به موجب چه علل و اسبابی است. آنچه مسلم و بدیهی است این است که بدون موجب و علت نیست. بحث در اطراف این مطلب که چرا بدون علت نیست و همچنین بحث در اطراف اینکه سندیت این حالات از نظر واقع بینی چقدر است، از حدود این درس خارج است. ما در اصول فلسفه مشروحاً درباره این مطالب بحث کردهایم. اینجا همین قدر باید بدانیم که شک در موردی پیدا میشود که قرینه و دلیلی اصلًا در کار نباشد یا قرینه و دلیل دو طرف مساوی است. و اما ظن در موردی پیدا میشود که قرائن فقط برای یک طرف موجود است اما آن قرائن به حد دلیل کافی نمیرسد. ولی یقین در موردی است که یا خود قضیه فی حد ذاته روشن است و ذهن رابطه موضوع و محمول را از خود آنها مییابد و به اصطلاح بدیهی اوّلی است [١] و یا دلیل یک طرف از نقطه نظر احتمال مخالف، ریشه کن کننده است ..

راهبری صحیح عقل مستلزم این است که در مواردی که قرائن در کار هست اما دلیل در کار نیست، انسان در آنجا توقف کند و رأی جزمی صادر نکند. اما آیا انسان همیشه اینچنین است که اگر دلیل کافی در دست نداشت توقف میکند؟ متأسفانه اینطور نیست. بسیار