یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤١٩ - احتجاجات قرآن

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ٤١٨

لغزشگاههای اندیشه:

قرآن کریم که خطاها و اشتباههای بشر را در قضاوتها ذکر میکند، علل و موجبات واقع شدن در آن خطاها را نیز ذکر میکند و خاطرنشان میسازد که اگر انسان مراقبت کامل نکند دچار خطا و اشتباه میگردد ..

یکی از آن موارد، پیروی از ظن و گمان به جای علم و یقین است. قبل از ذکر این دسته از آیات، برای روشن شدن موضوع لازم است فرق اینها را ذکر کنیم ..

انسان هنگامی که درباره قضیهای میاندیشد، از لحاظ گرایش ذهن به سوی قبول یا رد آن قضیه و گرایش نکردن به هیچ طرف، یکی از حالات سه گانه ذیل برایش پیدا میشود:.

١. شک و تردید.

٢. ظن و گمان.

٣. علم و یقین.

زیرا ذهن و دستگاه قضایی روح بشر به صورت مقیاسی دقیق و ترازویی حساس است. هرگاه قضیهای بر این دستگاه عرضه بشود اگر آن قضیه فی حد ذاته روشن نباشد، یعنی ذهن رابطه موضوع و محمول را از خود موضوع و محمول در نیابد و قرینه و دلیل خارجی که یک طرف را از طرف دیگر سنگینتر کند نیز در کار نباشد، طبعاً این دستگاه به حالت آزاد و بیطرفی میایستد و به هیچ طرف متمایل نمیشود، عیناً مانند ترازوی حساس و دقیقی که وزنهای ولو کوچک در هیچ کفه آن وجود نداشته باشد و یا دو وزنه مساوی در هر دو کفه وجود داشته باشد که قهراً به حالت تعادل میایستد. نام این حالت قضایی ذهن شک و تردید است ..

و اگر قضیهای که بر این دستگاه عرضه میشود فی حد ذاته روشن نباشد و ذهن رابطه موضوع و محمول را از خود موضوع و محمول در نیابد اما قرائنی به نفع یک طرف در کار است هرچند آن قرائن صد در صد قانع کننده نیست، طبعاً ذهن به یک طرف میچربد