یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٣٩ - یادداشت خدا در آیینه اندیشه بشری

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ٣٣٩

محبوس بودن انسان در حصار حواس:

مسئله محبوس بودن انسان در حصار حواس و جبرِ دیدن اشیاء از عینک ملوّن حواس خود، یکی از مسائل مهم فلسفه است که توجه فلاسفه را جلب کرده است و منجر به فلسفه شکاکیت در مقابل جزمیت شده است [١].

چرا ذهن عمیق ترین موضوع فلسفی و شناخت شناسی و از جهان- شناسی مهمتر است؟:

ولی سه تفاوت که دوتای آنها عمیق است میان ذهن انسان و آیینه هست و به عبارت صحیحتر سه خصوصیت در ذهن هست که فلاسفه را متوجه ساخته که مسئله ذهن و قوای ادراکی را یک امر ساده نینگارند و خیال نشود که واقعاً قوای ادراکی، مثلًا قوه باصره صرفاً یک آیینه و یا بالاتر یک دستگاه عکسبرداری ساده است و سامعه یک دستگاه انعکاس صوت. این تفاوتهاست که شبیه و نظیر در ماوراء ذهن انسان ندارد و سبب شده که انسان و ذهن انسان عمیق ترین موضوع فلسفی شود:

اول تفاوت در خطاشناسی و خطا اصلاحی است:

یکی مسئله خطاشناسی و خطاسنجی و اصلاح خطاهای ذهنی است؛ یعنی این دستگاه خطاکار و اشتباهکار خودش به خطای خود پی میبرد و در جهل و خطای خود به صورت جهل مرکب باقی نمیماند، میفهمد که خطا میکند هم در حد عمومی و [هم] در حد خصوصی. در حد عمومی مثل اینکه انسان چوبی را در آب فرو میبرد و آن را به نحوی شکسته یعنی آن را خم شده میبیند و غیر مستقیم میبیند، و در حد خصوصی الی ما شاء اللَّه.

کشف خطا با چه معیاری؟:

هیچ یک از محسوسات ما به صورتی که در این فضا احساس میکنیم نیست، بلکه به صورت دیگری است، یعنی خود ذهن مقیاسها و معیارها دارد که با آن مقیاس و معیارها میفهمد که فلان ادراکش خطاست. بدیهی است که اگر خود آن مقیاسها و معیارها خطا باشد خطا کشف نمیشود و نمیتوان به خطا بودن چیزی با چنان مقیاسها اذعان پیدا کرد. با هر معیاری که خود غلط و نادرست است نتوان حکم کرد به