یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٦٨ - خوشبینی و بدبینی به نظام آفرینش ( توحید و مسئله خیر و شر و حکمت بالغه ) (١)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ٢٦٨

اجتماعات یافت میشوند که یک معنی واقعی از وجود خدا را ورای این اوهام دریافتهاند که واقعاً دارای خصایص و مشخصات بسیار عالی و تفکرات عمیق و معقول بوده، به هیچ وجه قابل قیاس با آن عمومیت عقیده نیستند ..

اما یک عقیده و مذهب ثالث بدون استثنا در بین همه وجود دارد، گرچه با شکل خالص و یکدست در هیچ کدام یافت نمیشود. من آن را احساس مذهبی آفرینش یا وجود میدانم.

بسیار مشکل است این احساس را برای کسی که کاملًا فاقد آن است توضیح دهم، بخصوص که در اینجا دیگر بحثی از آن خدا که به اشکال مختلفه تظاهر میکند نیست. در این مذهب، فرد کوچکی آمال و هدفهای بشر و عظمت و جلالی که در ماورای امور و پدیدهها در طبیعت و افکار تظاهر مینماید حس میکند ..

او وجود خود را یک نوع زندان میپندارد، چنانکه میخواهد از قفس تن پرواز کند و تمام هستی را یکباره به عنوان یک حقیقت واحد دریابد ..

ابتدای این مذهب و آثار شروع به آن به اوایل شروع تمدن بشری میرسد، مثلًا در مزامیر داود گفتههای بعضی انبیا و نیز از قراری که از نوشتههای بزرگ شوپنهاور برمیآید بودائیسم نیز حاوی جوهر این مذهب است. نوابغ مذهبی اعصار گذشته به وسیله این نوع احساس مذهبی که نه اصول دین میشناسد و نه خدایی که به تصور آدمیان درآید، مشخص شدهاند به طوری که اکنون هیچ کلیسایی وجود ندارد که اصول آمرزش آن متکی بر این عقیده باشد، به این معنی که فقط در بین بدعت گذاران قرون میتوان بهطور صریح اشخاصی را یافت که مملو از عالیترین احساسات این مذهب بوده و در احوال مختلف مورد احترام معاصرین خویش قرار گرفتهاند ....

حال اگر این مذهب تصور صحیحی از خدا و علم لاهوت