یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٢٥ - خوشبینی و بدبینی به نظام آفرینش ( توحید و مسئله خیر و شر و حکمت بالغه ) (١)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ٢٢٥

پیروی کردند. او مردم را به عمل به قرآن و سنت پیغمبر و به کار گماشتن اهل فضل دعوت میکرد. حارث شکست خورد و در سال ١٢٨ کشته شد و جهم اسیر شد و کشته شد ..

شهرت جهم تنها به مسئله جبر نبود. او متعرض مسائل مهم دیگری نیز شد، از جمله مسئله نفی صفات باری و تأویل آیات موهم تشبیه و اینکه قرآن مخلوق است و اینکه خدا در قیامت دیده نمیشود و اینکه خلود نیست زیرا حرکات غیر متناهیه محال است. بسیاری از علما به مخالفت با او برخاستند، مخصوصاً به خاطر دو مسئله: یکی جبر و دیگری تجرّی در تأویل قرآن ..

قدریه و جهمیه هر دو در فرقههای بزرگتر هضم شدند. بسیاری اوقات معتزله را برخلاف میل خودشان قدریه خواندند از جهت اینکه قائل به اختیار بودند، و در عین حال از جهت اینکه در مسئله نفی صفات و مخلوقیت قرآن و نفی رؤیت باری با جهم همعقیده بودند جهمیه نیز- برخلاف میل خود معتزله- خوانده شدند ..

٢٤. همان طوری که قبلًا گفتیم مقصود از قدریه قطعاً قائلین به عموم تقدیر نیستند، زیرا قرآن تصریحات زیادی دارد که همه چیز مقدّر و مقضی است. میماند دو احتمال دیگر: اگر بگوییم مقصود از قدریون جبریون هستند وجه شبهی بین آنها و مجوس نیست. بعید است که مقصود تشویه آنها باشد به بیان اینکه اینها مانند مجوس گمراهند، که اگر هم گفته بود مشرکین امت یا یهود امت باز درست بود. ولی اگر بگوییم مقصود، منکرین تقدیر در اعمال عباد میباشند تشبیه تمام است، زیرا مجوسیها هستند که حق را از مبدئیت برای شرور تنزیه میکنند. مؤید مطلب اینکه صدر اسلام هم از این حدیث منکرین تقدیر را فهمیدهاند ..

٢٥. در تاریخ علم کلام، تألیف شبلی نعمان، ترجمه فخر داعی،