به عقیده ما عمل آنگاه عبادت است که احترام و تعظیم باشد با قصد و اعتقاد به الوهیت معبود. الوهیت معبود به معنی این است که شخص معتقد باشد که معبود تسلط باطنی و تکوینی بر او و جهان دارد و در این تسلط خود مستقل است. به عقیده ما صرف اعتقاد به تسلط معنوی و ماوراء الطبیعی موجودی شرک نیست، زیرا قرآن از قدرتهای ماوراء الطبیعی در افراد بشر یاد میکند مثل آنچه که درباره یکی از نزدیکان سلیمان یاد میکند: قال الذی عنده علم من الکتاب ...

قرآن با این تعبیر میگوید او به موجب علمی از لوح محفوظ این قدرت ماوراء الطبیعی را پیدا کرد.

مرز توحید و شرک:

اعتقاد به این گونه قدرتها اگر مقرون به این اعتقاد باشد که به ارادة اللَّه و مشیة اللَّه و اذن اللَّه کار میکنند، شرک نیست ولی اگر چنین فرض شود که از خود استقلال دارند، نفس اعتقاد نوعی شرک است و تعظیم و احترام و قربانی برای آنها نیز شرک است [١] ..

درست مثل این است که یک وقت تمام مأمورین عالی رتبه و دانی رتبه را مجری بیچون و چرای تصمیمات یک مقام عالیتر میدانیم و یک وقت به نوعی ملوک الطوایفی قائل هستیم ..

٥. دو مقدمه برای توحید در عبادت باید ذکر کنیم: یکی اینکه حضرات وهابی سخن مهمی که همواره آن را تکرار میکنند این است که مشرکین عرب که قرآن آنها را مشرک میداند منکر توحید در خالقیت نبودند، بتها را خالق نمیدانستند همچنان که نص آیات قرآن است که: لئن سألتهم من خلق السموات و الارض لیقولن اللَّه، ان الذین تدعون من دون اللَّه لن یخلقوا ذباباً و لو اجتمعوا له. در عین حال به

[١] و به عبارت دیگر اگر آنها را رب النوع- آنچنان که مشرکین قائل بودند- بدانند و خداوند را فقط خالق بدانند و ربوبیت را از آنِ ستاره یا خورشید یا بت که مظهر و هیکل و طلسم رب النوع است بدانند، شرک است ولی اگر قائل به رب العالمین باشند و همه چیز را مجری قضا و قدر رب العالمین بدانند، این اعتقاد شرک نیست. اما اینکه در عمل حتی با این گونه اعتقاد نباید سجود یا قربانی یا دعا یا تسمیه را برای غیر خدا کرد، تکلیف فرعی است و عقیدهای نیست.