یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٨ - خوشبینی و بدبینی به نظام آفرینش ( توحید و مسئله خیر و شر و حکمت بالغه ) (١)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ١٧٨

نیست منکر توحید در عبادت نیز نیست، برخلاف توحید صفاتی و توحید افعالی که اولی را اشاعره و دومی را معتزله رسماً منکرند ..

بحث و اختلافی که میان فرقه وهابیه (اتباع ابن حزم و ابن تیمیه و محمد بن عبدالوهاب) و جمهور مسلمین است جنبه صغروی دارد، مربوط به این است که حقیقت عبادت چیست و آیا خواندن غیر خدا و گفتن «یا رسول اللَّه» و «یا علی» و استغاثه از ارواح طیبه، حاجت خواستن، سجده بر تربت حسینی کردن، بوسیدن ضریح، نذر و قربانی برای غیرخدا و بالاخره توسل برای حاجات دنیا و استشفاع برای گناهان در آخرت و تقرب جستن به وسیله آنها به سوی خدا که ما میگوییم: «اللّهم انی اتقرب الیک به» یا «بهم» یا «بحبهم»، آیا اینها عبادت است یا نه [١] ..

در اینجا اول معنی عبادت را باید بفهمیم که چیست. عبادت از ماده «عبد» است. تعبد تذلل است. آنچه در عبادت و عبودیت افراد بشر وجود دارد رابطه مالکیت و مملوکیت به مفهوم اقتصادی آن است. مملوک و برده از خود اراده و اختیاری ندارد، برای خود در قبال مالک مالکیتی قائل نیست، خودش و هرچه در اختیار دارد از آنِ مولی است: العبد و ما فی یده کان لمولاه ..

در قرآن کریم در مواردی که فردی بر فرد دیگر حکومت مطلقه و مستبده دارد و برای او هیچ گونه آزادی قائل نیست، عملًا با او معامله برده و مملوک میکند، عبادت و تعبید به کار برده شده آنچنان که درباره فرعون و بنی اسرائیل از زبان موسی نقل میکند: و تلک نعمة تمنها علی ان عبدت بنی اسرائیل، یا از زبان فرعون نقل میکند: و قومهما لنا عابدون [٢] ولی مسلماً این گونه رابطه که صرفاً اطاعت مطلقه است، خواه آنکه اختیاری و به صورت مشروع باشد و خواه غیر اختیاری، شرک به خدا نامیده نمیشود. عبادت خدا که باید