یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١١٢ - اسلام - الاسلام یعلو و لایعلی علیه

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٨، ص: ١١٢

که همیشه یکسان بوده و خواهد بود. همچنین است مبانی اولی حقوق. این مبانی اولیه یکنواخت است، غیرقابل تغییر است ..

٦. به عقیده ما قوانین اجتماعی متغیر در واقع ثابت است، یعنی از آن جهت که قانون است ثابت است، یعنی مصداق یک قانون اصلی ثابت است که در واقع قانون واقعی بوده و مصداق و موضوعش تغییر کرده است [١] ..

٧. عطف به آنچه در ورقههای یادداشت روش تبلیغ، شماره ٧ گفته شد، تفسیر چهارمی که برای حدیث شد از زاویه اجتماعی است کما اینکه تفسیر اول و دوم از جنبه فقهی و تفسیر سوم از جنبه کلامی بود و البته این تفاسیر مانعة الجمع نیستند، زیرا کلمات رسول اکرم همانطور که خودش فرمود جوامع الکلم است ..

راجع به تفسیر چهارم باید گفت در حقیقت میخواهد بگوید اسلام در منطق عمل بر حریفها پیروز میگردد. تفسیر سوم میگوید در منطق نظر و استدلال و در کتاب و جلسه بحث پیروز میشود. البته پیروزی در میدان عمل و در مسابقه عمل و در کشتی عملی مهمتر است از پیروزی در کشتی بحث و نظر و در مسابقه ذهنی و نظری ..

درباره راز پیروزی در منطق و میدان عمل باید مسئله احتیاج را عنوان کرد. منطق عمل پایهاش احتیاج است، اما منطق نظر پایهاش اصول متعارفه است. آن چیزی که در منطق عمل جانشین اصول متعارفه و موضوعه نظری میشود، دو چیز است [٢]: احتیاج، رافع بودن شیء مورد استفاده احتیاج را به نحو احسن. از یک نظر میتوان گفت

---

[١]. رجوع شود به ورقههای زمان و مقتضیات آن.[٢] ممکن است گفته شود که زور و قدرت فوق احتیاج است. ولی در محل خود ثابت شده که قدرت اگر برخلاف جریان احتیاج و طبیعت باشد کاری از پیش نمیبرد و به اصطلاح قسر قابل دوام نیست. مسئله عمده همین است که چشم بشر به زور است، عامل اصلی غلبه را زور میدانند، اگر بپرسند غلبه و پیروزی با چیست، میگویند با زور. اما حقیقت بینها میگویند خیر، غلبه با حقیقت است نه با زور، البته حقیقت عملی نه نظری محض. هرچند به یک معنی میتوان گفت همیشه غلبه با نیروست ولی به شرط آنکه توجه به نیروی حقیقت داشته باشیم.