تعاون میکند؟ آیا در احساس مسئولیت و درک مسئولیت نسبت به انسانهای دیگر به همان نسبت پیشروی پیدا شده است؟ عواطف انسانها نسبت به یکدیگر به همان نسبت پیشروی پیدا کرده است؟ آیا بهرهکشی انسان از انسان واقعاً از بین رفته است؟ یا شکل عوض شده است ولی معنی به درجاتی فزونی گرفته است؟ آیا تجاوز انسان به حقوق انسان کاهش یافته است؟ آیا به همان نسبت که ابزار پیشرفت کرده است و به همان نسبت که ساختمان اجتماعی تنوع و تشکل پیدا کرده است این مسائل هم پیش رفته است؟ یا نه، این مسائل به حال اول باقی مانده است؟

و یا ممکن است کسی مدعی شود که این مسائل نه تنها پیش نرفته، بلکه عقبگرد هم کرده است. به عبارت دیگر آیا به طور کلی ارزشهای انسانی و اساساً آنچه که ملاک و معیار انسانیت انسان است هم به همان نسبت جلو آمده است؟ در این مورد نظریات مختلفی وجود دارد. بعضی به طور کلی منکر و بدبیناند به اینکه از این جهت پیشرفتی برای انسان حاصل شده باشد چون میگویند اگر ملاک پیشرفت، آسایش و سعادت انسان است مشکل است که بتوانیم اینها را پیشروی حساب کنیم.

حتی در مورد ابزارها نیز چنین سخنی را گفتهاند. راجع به اینکه چرا پیشرفت ابزارسازی از نظر آسایش انسان مورد تردید قرار گرفته است که آیا پیشروی است یا نه، دو مثال برایتان عرض میکنم.

مثال اول : سرعت

یکی از چیزهایی که از لحاظ رابطه انسان با طبیعت و از نظر ابزارسازی فوقالعاده پیشروی کرده است، سرعت است. انسان در ابزار آنچنان پیشرفت کرده است که سرعت را به حد بالایی رسانده است. آیا در صد سال پیش امکان داشت که گروهی از دانشجویان محترم در ظرف یک دقیقه به وسیله تلفن از من دعوت بکنند از تهران و آمدن من هم در ظرف یک ساعت به وسیله هواپیما صورت بگیرد؟ نه. سرعت، فوقالعاده افزایش پیدا کرده است ولی آیا این سرعت را با مقیاس آسایش انسان میتوانیم پیشرفت بدانیم؟ یا اینکه چون سرعت یک وسیله است، همینطوری که سبب شده در یک قسمتهایی برای انسان آسایش بیاورد، سبب شده است که در قسمتهای دیگر آسایش را از انسان سلب بکند زیرا همانطوری که این سرعت، یک انسان با حسن نیت و انسانی را که مقصد خوبی در زندگی دارد زودتر به مقصد