هیچ ملتی فانی نشد مگر به علت ظلم و بیعدالتی یا به علت فساد اخلاق یا به علت ترک امر به معروف و نهی از منکر یا به علت تفرق و تشتت. حال چه رابطهای میان اینها هست، کدام یک علت است کدام یک معلول؟ آیا ترک امر به معروف و نهی از منکر منجر میشود به بیعدالتی، به فساد اخلاق، به تفرق و تشتت؟ آیا بیعدالتی منجر میشود به فساد اخلاق؟ آیا فساد اخلاق منجر میشود به بی عدالتی؟ آیا تفرق و تشتت علت است اینها معلولند؟ آیا اینها علتند آن معلول است؟ کدام علت است کدام معلول؟ خودش داستان دیگری است ولی بالاخره اینها هستند عوامل فانیکننده و مضمحل کنندهای که قرآن با درسی که از تاریخها به ما میدهد به ما میآموزد. قبلا عرض کردیم که درسهایی که تاریخ میدهد نوعی از آن، درسی است که یک فرد از مدلها و نمونههای عالی تاریخی میگیرد یا از نمونههای بد تاریخی میگیرد، ادبی است از نوع ادبی که لقمان آموخت (به لقمان گفتند ادب از که آموختی؟ گفت از بیادبان). ولی نوع دیگر، درسی است که امتها به عنوان یک امت از امتهای گذشته باید بگیرند، آنها را آینه خودشان قرار بدهند، سرنوشت خودشان را در سرگذشت آنها ببینند: چرا خدای متعال فلان قوم را به هلاکت رساند؟ خدا که دشمن کسی نیست. خدا سننی دارد: انَّ اللَّهَ لایغَیرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِم. ببینند علتش چه بود؟ آیا ظلمشان زیاد بود؟ آیا تفرق و تشتت داشتند؟ آیا ترک امر به معروف و نهی از منکر کردند؟ آیا فساد اخلاق داشتند؟

سیاست بنی امیه : حفظ ظاهر و از بین بردن محتوای اسلام

آنچه که بنی امیه در صدر اسلام به وجود آوردند [این بود که] در عین حفظ شعائر اسلامی و ظواهر اسلامی [محتوای اسلام را از بین برده بودند.] در زمان آنها بانگ اذان از زمان پیغمبر بلندتر بود یعنی بالای مأذنهها بیشتر اذان میگفتند، مسجد و مناره و مأذنه از زمان پیغمبر بیشتر بود. جمعیتی که در حج شرکت میکردند، انبوه جمعیت در زمان بنیامیه از زمان پیغمبر بیشتر بود. صفهای نماز جماعت در زمان آنها از صفوف جماعت در زمان پیغمبر درازتر و طولانیتر بود. ظاهر ماه رمضان در زمان آنها از زمان پیغمبر محفوظتر بود. ظواهر کاملًا محفوظ بود، اما آن روحها، آن معناها، آن حقیقتها، آن خلوصها، آن توحیدها، آن عدالتها، آن امر به معروف و نهی از منکرها، آن صفای اخلاقها، از آنها دیگر خبری نبود. علی فرمود: لُبِسَ الْاسْلامُ