مطلب دیگر: آیا راه دیگری برای چاره این کار نبود و نیست؟ حالا بگوییم در اصل خلقت باید همینجور باشد، آیا در راه تکامل و از طریق تربیت، این قضیه چارهپذیر نیست؟ عرض میکنم تا آن تربیت با چه باشد. اگر مقصود از آن تربیت، تربیت با علم است، یعنی بشر عالم بشود تا بتواند آزادی را برای خودش تأمین کند و به دست آورد، همانطوری که بشر وقتی که عالم شد با وبا و خُناق و سل و حتی سرطان مبارزه میکند و صرف اینکه عالم شد و رمز مطلب را کشف کرد کافی است برای اینکه با آن دشمن را به زمین بکوبد؛ متأسفانه علم در مقابل این دشمن بشر- یعنی دشمنی بشر خودش برای خودش- عاجز است. بشر هر اندازه عالم بشود علم نمیتواند جلو تجاوز افراد بشر را بعضی به بعضی، بگیرد. دلیلش خیلی واضح است:

برای اینکه آن کسی که به حقوق و آزادی دیگران تجاوز میکند، نه به دلیل این است که نمیداند باید تجاوز نکند و ظلم کار بدی است، بلکه به این دلیل است که سود و منفعت خودش را میخواهد، زور را هم که با خودش میبیند، به حکم سودجویی و زور و وقتی که ایندو با همدیگر توأم شد دنبال قضیه میرود، علم را در این راه استخدام میکند. علم نه تنها مانع تجاوز افراد بشر به آزادی دیگران نیست، احیاناً کمکی میشود برای تجاوز افراد بشر به افراد دیگر و لهذا علم به تنهایی هرگز نمیتواند ارزش انسانی داشته باشد. وقتی که در خدمت منافع فردی انسان بود امکان ندارد که بتواند برای بشریت ارزش انسانی داشته باشد.

ما میبینیم بشریت در ناحیه علم به جایی میرسد که واقعاً اعجاب و حیرت افراد بشر را برمیانگیزد ولی در ناحیه انسانیت و ارزشهای انسانی کوچکترین تأثیری در احوالش ندارد. مثلًا از جنبه اعجابی که علم برمیانگیزد، رفتن به کره ماه کاری فوقالعاده مهم و بزرگ است. اما اگر یک مسئله دیگر را در نظر بگیریم، بگوییم از نظر بشریت و انسانیت، چنانچه این دو کار را باهم مقایسه کنیم و کنار یکدیگر بگذاریم و بگوییم- به تعبیر طلبگی خودمان- ثواب کدام یک از این دو کار بیشتر است، یا به تعبیر دیگر ارزش کدام یک از این دو کار برای بشریت بیشتر است؛ آن بشری که پا به کره ماه میگذارد، آیا برای بشریت بهتر این است که او به کره ماه برود یا به کره ماه نرود ولی از ویتنام و فلسطین خارج بشود؟ [روشن است که دومی.] اما او به کره ماه میرود برای اینکه در ویتنام و فلسطین بیشتر ظلم و