شدهاند. بنابراین آیا درد انسان فقط همان طبقاتی بودن است یا تسلط انسان بر انسان است؟ این دیکتاتوری پرولتاریا که آنها میگویند، بدترین شکل تجاوز انسان به انسان است. پس، از بین رفتن تضادهای طبقاتی یک شرط لازم هست ولی شرط کافی نیست.

سؤال: اگر روابط اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی در حال تکامل است آیا دین نیز در این گذرگاه نباید تکامل پیدا کند؟ به عبارت دیگر اگر همه چیز متکامل است پس خود دین هم باید متکامل باشد.

جواب: جواب این سؤال روشن است. ما از دین چه فهمیدهایم؟ اگر دین را به صورت پدیدهای که در یک زمان تحت یک سلسله شرایط خاص زمانی و مکانی به وجود آمده است یعنی یک پدیده وابسته به زمان و مکان خود فهمیدهایم، اولًا آن دین نیست و ثانیاً اگر دین باشد باید متغیر باشد. ولی اگر ما دین را عبارت از بیان قوانین تکامل اجتماعی بدانیم، یعنی همانطور که مثلًا علم قوانین تکامل طبیعی را کشف کردیم دین قوانین تکامل اجتماعی را که یک تکامل اکتسابی است از راه وحی بیان کرد، در این صورت قانون تکامل که دیگر متکامل نیست، چون قانون تکامل است.

مثلًا در تکامل طبیعی اگر گفتید که نباتات روی این قوانین تکامل پیدا کردهاند، آیا همینطور که نباتات تکامل پیدا کردهاند قوانین تکامل هم تکامل پیدا کرده؟ نه، قانون پدیده نیست، پدیدههای عالم تکامل پیدا میکنند. پیغمبر خودش پدیده است و لهذا متولد میشود، رشد میکند، عمر میکند و میمیرد: انَّک مَیتٌ وَ انَّهُمْ مَیتونَ [١] ولی قرآن (مقصود این کاغذها نیست؛ اگر مقصود این کاغذها باشد که اینها هم پوسیده و کهنه میشود) یک سلسله حقایق و معارف و یک سلسله قوانینی است که برای بشر آمده است، لذا میماند. ای پیغمبر! تو میمیری ولی قرآن باقی میماند. تو پدیدهای، قرآن قانون. پدیده از بین میرود، قانون باقی میماند.

سؤال: برای رسیدن به تکامل معنوی و اخلاقی در جامعههایی که امواج فساد در آنجا زیاد است تکلیف چیست؟

جواب: اتفاقاً در جامعههایی که فساد هست و احیاناً فساد بیشتر است، زمینه برای تکامل روحی و اخلاقی انسان بیشتر است، اشتباه نشود، چون تکامل روحی و

[١]. زمر/ ٣٠.