باشد، هیچ کدام. آنچه عجیب است در غریزه این حیوان این است که این حیوان که خودش میمیرد نسل بعد نسل اولی را نمیبیند، در عین حال این نسل دیگر هم بعد که بزرگ میشود وقتی میخواهد تخم بگذارد با همان مهارت بدون اینکه نسل قبل را دیده باشد و یاد گرفته باشد آن عمل تزریق را انجام میدهد و کار خودش را ادامه میدهد. این، حالتِ نیممردگی است.

البته این را نمیخواهم بگویم و شما را به غلط بیندازم که استعمار و استثمار، ما را به این حالت درآورده است. نه، ما قبلًا به این حالت درآمدیم. آنها ما را امروز به این حالت نگه میدارند و علت مُبقیه ما هستند، و الّا ما قبل از اینکه استعمار و استثماری بیاید، افکاری از نواحیی تدریجاً در ما پیدا شد و ما را به این حالت درآورد.

لنین گفته است دین تریاک اجتماع است. یک نفر از نویسندههای عرب از یک فیلسوف مادی دیگری نقل میکند که دین انقلاب ضعفا علیه اقویا و ابرمردهاست.

این نویسنده عرب میگوید کدامیک درست است؟ آیا دین تریاک است و وسیله بیحسی است یا انقلاب و جنبش است؟ میگوید هردوتا درست است: دین، زندگی است، حرکت است، جنبش است، اما کدام دین؟ آن دینی که پیغمبران آوردند. در عین حال دین تریاک اجتماع است، اما کدام دین؟ آن معجونی که ما امروز ساختهایم.

باری، حدیثی بخوانم و به عرایض خودم خاتمه بدهم. حدیث معروفی است:

اذا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فَعَلَی الْعالِمِ انْ یظْهِرَ عِلْمَهُ وَ الّا فَعَلَیهِ لَعْنَةُ اللَّهِ [١] اگر بدعتها پیدا بشود (بدعت یعنی آن چیزی که جزء دین نیست ولی نام دین به خودش گرفته است و مردم خیال میکنند مال دین است)، اگر بدعت ظاهر شد در میان مردم، بر داناست که اظهار بکند و بگوید. این حدیث شریف، وظیفه احیای دین را که در درجه اول بر عهده طبقه علماست بیان میکند، از راه مبارزه با بدعتها و تحریفها.

امیدوارم از مجموعه آنچه گفته شد بتوانیم نتیجه بگیریم که ما اکنون بیش از هر چیزی نیازمندیم به یک رستاخیز دینی و اسلامی، به یک احیای تفکر دینی، به یک نهضت روشنگر اسلامی. امیدوارم در فرصت مناسبی توفیق یابم مشخصات تفکر

[١]. اصول کافی، ج ١/ ص ٥٤ با کمی اختلاف.