آیه زیاد است، اگر بخواهیم آیات و احادیث را بخوانیم طول میکشد، فقط یک جمله از علی علیه السلام در عهدنامهای که به مالک اشتر نوشته است نقل میکنم. به مالک، فرماندار خودش، چنین خطاب میکند: وَ لَیسَ شَیءٌ أدْعی الی تَغْییرِ نِعْمَةِ اللَّهِ وَ تَعْجیلِ نِقْمَتِهِ مِنْ اقامَةٍ عَلی ظُلْمٍ [٢]. مالک! هیچ چیزی برای این که نعمتی را که در قومی هست از آنها سلب کند و نقمت الهی را به قومی جلب کند مانند ظلم نیست.

پس یکی از اموری که در قرآن به عنوان عامل بقای یک امت ذکر شده است عدالت است و عامل فنا و اضمحلال یک امت ظلم است.

٢. فساد اخلاق

اصل دومی که از قرآن مجید در این زمینه میتوان استنباط کرد صلاح و فساد اخلاق فردی است. جامعه از افراد تشکیل میشود. شخصیت افراد به اخلاق و خُلقیات و ملَکات و فضائلشان است. جامعهای قابل بقاست که افرادش دچار فساد اخلاق نباشند. افرادی که به «راحتی» خو گرفتهاند، به عیاشی و هرزگی خو گرفتهاند، به قمار و شراب خو گرفتهاند، به رشوه خو گرفتهاند، به ربودن حقوق یکدیگر خو گرفتهاند، به قساوت نسبت به یکدیگر خو گرفتهاند افراد فاسدی هستند. وَ اذا ارَدْنا انْ نُهْلِک قَرْیةً امَرْنا مُتْرَفیها فَفَسَقوا فیها فَحَقَّ عَلَیهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمیراً [٣]. مسئله مترفین را طرح میکند. از ناحیه مترفین فسق و فجور و فساد اخلاق در جامعه راه پیدا میکند، پشت سرش هم به تعبیر قرآن تدمیر، هلاکت، از بین رفتن [است.] جامعه از افراد ساخته میشود ولی [به این صورت که] از افراد ترکیب میشود. یک مرکب اگر بخواهد در طبیعت به وجود بیاید، باید هم اجزای تشکیلدهنده آن سالم و صحیح باشد و فاسد نباشد و هم وقتی که ترکیب میشوند، به نسبت معینی ترکیب شوند برای این که یک مزاج (به اصطلاح قدما) پیدا شود و اینها یکدیگر را جذب و در یکدیگر تأثیر و تأثر کنند. اگر اجزای تشکیلدهنده فاسد باشد (مثل این که ساختمانی را با آهنهای زنگزده، آجرهای پوسیده، گچهای

[١]. قصص/ ٤.[٢]. نهجالبلاغه، نامه ٥٣.[٣]. اسراء/ ١٦.