فعالیتی نخواهند داشت. در جمله دوم تأمین میدهد که خیالتان از ناحیه آنها ناراحت نباشد. قرآن در آیات زیادی- البته آیاتی که قبل از این آیه بوده است و در سالهای پیش نازل میشد- همیشه مسلمین را از خطر کفار بیم میداد. اما در اینجا بعد از حادثه نصب علی علیه السلام به خلافت، میگوید دیگر بعد از این بیمی نیست، از ناحیه آنها نگرانی نیست.

جمله بعد خیلی عجیب است: وَ اخْشَوْنِ از ناحیه آنها بر دین خودتان نگران نباشید اما از من بترسید. معنایش این میشود که از ناحیه من نگران باشید. یعنی چه از ناحیه خدا نگران باشیم؟ از ناحیه دشمن نگران نباشیم اما از ناحیه دوست و صاحب دین، از ناحیه خدا نگران باشیم! برعکس، از ناحیه خدا باید امیدوار باشیم، پس چرا قرآن میگوید از ناحیه خدا نگران باشید؟ نکته و جان کلام همین جاست.

این مطلب را در نظر داشته باشید تا به آن برگردیم.

الْیوْمَ یئِسَ الَّذینَ کفَروا مِنْ دینِکمْ (یک جمله) فَلا تَخْشَوْهُمْ (جمله دوم) وَ اخْشَوْنِ (جمله سوم) الْیوْمَ اکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ وَ اتْمَمْتُ عَلَیکمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکمُ الْاسْلامَ دیناً در این روز من دین شما را به سرحد کمال رساندم، آنچه که کمال این دین به آن است در این روز من به شما عنایت کردم؛ آن چیزی که نعمت خودم را به آن وسیله به پایان رساندم امروز به پایان رساندم. امروز من دین اسلام را برای شما به عنوان یک دین میپسندم؛ یا آن اسلامی که ما در نظر داشتیم، اسلام کامل و تمام، این است که امروز ما به شما عنایت [کردیم.]

توضیح مختصری راجع به این آیه عرض بکنم. اینجا دو تعبیر داریم: یکی اینکه اکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ، دیگر اینکه اتْمَمْتُ عَلَیکمْ نِعْمَتی دین شما را به حد کمال رساندم، نعمت خودم را- که همین نعمت دین است- به اتمام رساندم.

فرق اتمام و اکمال

فرق است میان اتمام و اکمال. پس دین را، هم اکمال کردم و هم اتمام کردم. اتمام در جایی گفته میشود که یک ساختهای ناقص است به معنی اینکه بعضی از اجزائش هنوز ناتمام است. مثلًا اگر یک ساختمان را بسازند، قبل از آنکه همه کارها تمام بشود که بتوان از آن استفاده کرد، مثل اینکه سقفش مانده باشد یا درهایش را هنوز کار نگذاشته باشند، به آن «ناتمام» میگویند. اما مسئله اکمال چیز دیگری است: