مانند «قضیه بشرط محمول» است. اگر میگوییم ضحک برای انسان عرضی است، معنایش این است که ضاحک در مفهوم انسان دخالتی ندارد. شکی نیست که اگر به جای انسان «انسان ضاحک» را در نظر بگیریم، ضحک در مفهوم «انسان ضاحک» هست. برای تشخیص اینکه یک چیز ذاتی یک شیء است یا نه، اشتباه است که ابتدا یک امر عرضی را با آن شیء اعتبار کنیم و بعد بگوییم چون این امر جزء آن مفهوم است پس یک امر ذاتی است. پس ملاک اینکه چیزی منوع هست یا نه، این نیست، بلکه ملاکی است که در باب «حدود» [در منطق] مطرح میشود و به وسیله آن میتوان فصول را از امور عرضی تشخیص داد. حال، اینکه آن ملاک چیست در جای خود باید بحث شود و مرحوم آخوند هم این مسئله را در اینجا مطرح نکرده است.

اما کسانی که در مقابل، تقسیم مقوله به قار و غیر قار را از قبیل تقسیم شیء به عرضی دانستهاند چنین استدلال کردهاند که ما مثلًا أین را که در نظر میگیریم میبینیم قرار و عدم قرار، زائد بر ذات آن است و بنابراین قرار یا عدم قرار، ذاتی أین نیست.

این هم استدلال عجیبی است. فصل که نباید ذاتی جنس باشد و نوع هم نباید ذاتی جنس باشد؛ جنس است که ذاتی نوع است. این مثل این است که کسی بگوید تقسیم حیوان به ناطق و غیر ناطق، تقسیم به عرضی است به این دلیل که ناطق جزء ذات حیوان نیست و عین ذات حیوان هم نیست. جواب این است که هیچ فصلی در عالم، ذاتی جنس نیست و نیز هیچ جنسی در عالم، ذاتی فصل نیست. جنس و فصل هر دو ذاتی نوعند و لذا در منطق میگویند:«الجنس عرضی عامٌّ للفصل و الفصل عرضی خاص للجنس و کلاهما ذاتیان للنوع». معنی ذاتی بودن این است که یک شیء یا تمام ذات شیء باشد یا جزء ذات شیء. جنس جزء ذات نوع است، فصل هم جزء ذاتنوع است و نوع تمام ذات فرد است ولی جنس و فصل که نسبت به نوع هر دو ذاتی هستند نسبت به یکدیگر عرضی هستند. جنس، جنس نوع است نه جنس فصل، فصل هم فصل نوع است نه فصل جنس و لهذا در باب فصل گفته میشود که فصل «مقوّم» نوع است یعنی ذاتی نوع است ولی «مقسّم» جنس است. پس این دلیلی که شما آوردهاید که چون سَیلان، ذاتی أین نیست پس أین، جنس سیلان نیست نادرست است.

مرحوم آخوند سپس میگوید از این چهار قول سه قول باطل شد پس قول چهارم اثبات میشود. قول چهارم این بود که معنای نسبت حرکت به مقوله این است که مقوله مسافت حرکت است و موضوع، آن چیزی است که مقوله قائم به آن است یعنی جسم