درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٧ - ویژگی خاص تقسیمات وجود

است. آن علت است که مانند خود حرکت باید متغیر باشد. اما آنجا که حقیقت یک ذات عین تغیر است، علت، تغیر را افاضه نمیکند بلکه ذاتی را که لازمهاش تغیر است افاضه میکند و تغیر از خودِ چنین ذاتی انتزاع میشود.

مرحوم آخوند میفرماید این حرف نظیر حرفی است که دیگران در باب ربط متغیر به ثابت میگویند. آنها چنین قائلند که رابط میان متغیر و ثابت همین حرکات عرضیه و زمان است که از حرکت فلک انتزاع میشود. علت، حرکت را به وجود میآورد و ذات زمان را ایجاد میکند، یعنی ذاتی را افاضه میکند که افاضه آن، ملازم است با امتداد داشتن. چنین نیست که علت ابتدا ذاتی را بدون امتداد افاضه میکند و بعد به آن امتداد میدهد، بلکه ذاتی را افاضه میکند که عین امتداد است، منتها نوع خاصی از امتداد، امتداد قوه و فعلی و امتداد زمانی. اصلًا در حقیقتِ زمان امتداد افتاده است و ایجاد زمان عین ایجاد امتداد است، یعنی جعل بسیط زمان همان جعل امتداد هم هست. در باب جسم گفتیم که جسم که دارای امتداد مکانی است اینچنین نیست که اول جسم ایجاد میشود و بعد به آن کشش داده میشود بلکه اساساً کشش عین حقیقت جسم است، یعنی ایجاد جسم همان ایجاد کشش است. متجدد بالذات یعنی ذاتی که وجودش عین تجدد باشد، نه ذاتی که وجودش غیر از تجدد باشد و بعد بخواهد به آن ذات تجدد افاضه شود [١].

ویژگی خاص تقسیمات وجود

اینجاست که مرحوم آخوند مطلب مهمی را عنوان میکند و آن مطلب این است که مسئله ثبات و تجدد نظیر مسئله قوه و فعلیت و مسئله وحدت و کثرت است. ما یک سلسله

استاد: در اینجا به آن معنا حدوث و بقا معنی ندارد. علت این گونه اشکالات این است که همیشه اذهان سراغ حرکات عارضی میرود و حرکات ذاتی، درست تعقل و تصور نمیشود. وقتی تغیر یک شیء، ذاتی شد دیگر در نسبت شیء با علت [مجرد]، دیگر این مراتب و امتداد [معنا ندارد].

سؤال: چه ایرادی دارد که علت حرکت، اراده خداوند باشد؟.

استاد: بحث ما در آن نیست. وقتی که ما با برهان اثبات کردیم که علت مباشر حرکت، طبیعت است، دیگر آن بحث جا ندارد. اراده خداوند در طول این نیروهاست نه در عرض آنها. اگر در عرض آنها باشد مخالف با قدوسیت خداوند است.

اشکال: سنخیت علت و معلول اقتضا میکند که علت امر متغیر، متغیر باشد.

استاد: نه، سنخیت چنین اقتضایی نمیکند چنانکه از توضیحات بعدی معلوم میشود.