و لافرق بین حصول الاشتداد الکیفی المسمّی بالاستحالة و الکمّی المسمی بالنمو و بین حصول الاشتداد الجوهری المسمّی بالتکوّن [١] فی کون کل منهما استکمالا تدریجیاً و حرکة کمالیة فی نحو وجود الشیء، سواء کان ما فیه الحرکة کماً أو کیفاً أو جوهراً. و دعوی الفرق بأنّ الأوّلین ممکنان و الآخر مستحیل تحکم محض بلا حجة؛ فانّ الأصل فی کل شیء هو وجوده و الماهیة تبع له کما مرّ مراراً.

و موضوع کلّ حرکة و إن وجب أن یکون باقیاً بوجوده و تشخصه إلّاأنه یکفی [٢]. فی تشخص الموضوع الجسمانی أن یکون هناک مادة تتشخص بوجود صورة مّا و کیفیة مّا و کمیة مّا فیجوز له التبدّل فی خصوصیات کلّ منها [٣]، أوَلاتری أنّ تبدّل الصورة

غیرمتناهی و بالقوه هستند و ملاک وحدت آنها موضوعشان است. گفتیم اتفاقاً در آنجا هم ملاک وحدت، وجود است. موضوع نمیتواند ملاک وحدت باشد؛ ملاک وحدتِ اعراض وحدت وجود عرض است؛ وجود، واحد است و ماهیت کثیر.[١]. این را «تکوّن» نمیگویند زیرا تکوّن در کون و فساد است.[٢]. گفتیم اگر مرحوم آخوند اینطور میگفت که «و إن وجب أن یکون لکل حرکة موضوع الّا أنه یکفی [هیهنا التحلیل بالقابل و المقبول]» (یعنی اگرچه برای هر حرکتی موضوع لازم است ولی همین که حرکت در اینجا به قابل و مقبول تحلیل میشود کفایت میکند) درستتر بود، به این معنا که با آخرین حرف ایشان بیشتر منطبق بود. در اینجا مرحوم آخوند هنوز درگیر حرکت توسطی است و معتقد است که حرکت توسطی یک واقعیتی است و باقی است و لذا اصرار دارد بگوید که یک امر باقی در اینجا هست.[٣]. یک نتیجه در اینجا ذکر کنیم. تفاوت بیانی که ما کردیم- که متکی بر آخرین نظر خود مرحوم آخوند بود- و بیان آقای طباطبایی این میشود که آقای طباطبایی در باب موضوع تکیهشان روی این است که نیاز به موضوع از آن جهت است که ما فیه الحرکه عرض است و در حرکت جوهری که مافیه الحرکه عرض نیست اصلًا نیازی به موضوع نداریم. پس ایرادشان به مرحوم آخوند این است که اصلًا چرا در اینجا ملتزم به موضوع میشوید و در پی تعیین موضوع هستید؟ من عرض کردم که مرحوم آخوند نیاز به موضوع را از آن جهت قائل است که در هر حرکتی باید ماده قابل داشته باشیم. همچنین عرض کردم که اگر آخرین حرف مرحوم آخوند را در نظر بگیریم باید اینطور بگوییم که ما نیاز به موضوع داریم ولی چه لزومی دارد که آن موضوع از ابتدا تا انتهای حرکت باقی باشد؟ هر مرتبه، موضوع مرتبه دیگر است و در سرتاسر حرکت، جمیع مراتب آن، هم موضوع است و هم مافیه الحرکه. پس نیاز به موضوع داریم ولی نیاز به موضوع ثابت و باقی نداریم. آن برهانی هم که میگفت حرکت نیازمند به ماده قابل است، همین قدر میگفت «ماده قابل»؛ نمیگفت حرکت نیازمند به «ماده قابل باقی» است. پس اگر بخواهیم مطابق آخرین حرف مرحوم آخوند مطلب را بیان کنیم باید اینطور بگوییم.

اما در اینجا چون مرحوم آخوند درگیر حرکت توسطی است میگوید موضوع از ابتدا تا انتهای حرکت باقی است.