فلعله أقرب إلی البیان [١]، و لی فی الأصول المشرقیة خوض عظیم فی التشکیک ثم فی الکشف، و أما فی النبات فالبیان أصعب، و إذا لم یکن ثابت کان تمیزه لیس بالنوع فیکون بالعدد، ثم کیف یکون بالعدد إذا کان استمراره فی مقابل الثبات غیرمتناهی القسمة بالقوة [٢] و لیس قطعٌ أولی من قطع [٣]، فکیف یکون عدد غیرمتناه متجدداً فی زمان محصور. لعل العنصر هو الثابت ثم کیف یکون ثابتاً و لیس الکم یتجدد علی عنصر بل یرد عنصر علی عنصر [٤] بالتغذیة. فلعل الصورة الواحدة یکون لها أن یکتسیها مادة و أکثر منها، و کیف یصحّ هذا و الصورة الواحدة معینة لمادة واحدة. و لعل [٥] الصورة الواحدة محفوظة فی مادة واحدة اولی یثبت إلی آخر مدة بقاء الشخص، و کیف یکون هذا و أجزاء النامی تتزاید علی السواء فیصیر کل واحد من المتشابهة الأجزاء أکثر مما کان، و القوة [٦] ساریة فی الجمیع لیس قوة البعض أولی من أن یکون الصّورة الأصلیة دون قوة البعض الآخر. فلعل قوة السابق وجوداً هو الأصل المحفوظ لکن نسبتها إلی السابق کنسبة الاخری إلی اللاحق. فلعل [٧] النبات الواحد بالظن لیس واحداً بالعدد فی الحقیقة بل کل جزء ورد دفعة هو آخر بالشّخص متصل [٨] بالأول؛ أو لعل [٩] الأول هو الأصل یفیض منه التالی شبیهاً به، فإذا بطل الأصل بطل ذلک من غیر

[١]. اگرچه شیخ در اغلب کلماتش نفس حیوان را مادی میداند ولی در برخی بیانات خود قوه خیال را مجرد و نفس حیوان را ثابت دانسته است. بنابراین در حیوان فرض امر باقی اخف المؤونه است.[٢]. همانطور که حاجی در حاشیه گفته است میخواهد بگوید این «بالقوه» باید بالفعل باشد. اگر موضوعی در کار بود باید بالقوه میبود ولی حال که موضوعی نیست که حافظ وحدت باشد باید بالفعل باشد.[٣]. یعنی هیچ مرتبهای اولی از مرتبه دیگر نیست.[٤]. «عنصر علی عنصر» غلط است و «علی عنصر عنصر» صحیح است.[٥]. این احتمال در ضمن درس توضیح داده شد.[٦]. یعنی صورت نوعیه.[٧]. این حرف امروزیهاست. این احتمال میگوید اصلًا اشتباه میکنید که نبات را یک شیء متصل واحد میدانید. نبات در واقع اشیاء متعدد و متکثری است که در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند مثل نظریهای که امروزه درباره سلولها میگویند. ولی این نظر با مبانی قدما که هر جسمی را چه جماد، چه نبات و چه حیوان متصل واحد میدانند جور در نمیآید. شیخ همین قدر احتمال داده و رد شده است و البته رد هم نکرده است.[٨]. همانطور که حاجی در حاشیه میگوید «متصل» در اینجا به معنای این است که در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.[٩]. این احتمال میگوید ماده اول و صورت اول اصل است و از این ماده اول و صورت اول صورت دوم