جواب مرحوم آخوند به شیخ این است که شما در اینجا دو خلط کردهاید: خلط میان وجود و ماهیت از یک طرف و خلط میان ما بالقوه و ما بالفعل از طرف دیگر. سؤال شما این بود که آیا نوع جوهر در وسط اشتداد باقی است یا باقی نیست. پاسخ میدهیم مقصود شما چیست؟ آیا سؤال شما این است که ماهیت آن باقی است یا این است که وجود آن باقی است؟.

اگر مقصود این است که آیا این وجود عیناً همان وجود اول است میگوییم بله، وجود باقی است به این معنا که وحدت حقیقی آن محفوظ است زیرا یک وجود واحد مستمر است. قبلًا گفتیم که بنا بر حرکت توسطی یک وجود مستمر داریم و بنا بر حرکت قطعی وجود حرکت یک وجود متصل ممتد است و وجود متصل ممتد به یک اعتبار باقی است یعنی همان که شروع شده است اتصال و ادامه دارد. پس اگر سؤال شما این است که آیا این وجودِ در حال اشتداد همان وجودی است که در آغاز حرکت بوده است یا وجود دیگری است، در پاسخ میگوییم این یک وجود متصل واحد است. اما اگر مقصود شما از بقا، بقای ذات و ماهیت یعنی «ما یقال فی جواب ما هو» است میگوییم ما اثبات کردهایم که در هر حرکت اشتدادی انقلاب ذات و تبدل ذات صورت میگیرد؛ یعنی در عین اینکه یک وجود واحد داریم، این وجود در هر آنی دارای ماهیتی است و بنابراین نوع آن باقی نمیماند. پس پاسخ سؤال شما که آیا در وسط اشتداد، نوع جوهر باقی است یا باقی نیست- و حتی میتوانستید سؤال کنید آیا فردش باقی است یا باقی نیست- این است که از نظر وجود باقی است و همان است و از نظر ماهیت غیر از آن است.

میگوید اگر حرکت در جوهر واقع شود لازم میآید که انواع جوهر، متتالی باشند و جوهری معدوم شود و جوهر دیگری حادث شود و در نتیجه حرکتی در کار نباشد. بعلاوه، لازم میآید غیرمتناهی محصور بین حاصرین واقع شود. بعد این سؤال را مطرح کردیم که چه فرقی است میان اینجا و حرکت اشتدادی در اعراض که در اینجا انواع باید بالفعل باشد ولی در آنجا لازم نیست که انواع بالفعل باشند؟

گفتیم در حرکت اشتدادی اعراض چون موضوع غیر از ما فیه الحرکه است اشکالی ایجاد نمیشود ولی در اینجا چون موضوع و ما فیه الحرکه هر دو یکی است و موضوع باید بالفعل باشد ما فیه الحرکه هم باید بالفعل باشد.

پس هم میتوانیم مسئله بالفعل بودن موضوع و باقی ماندن موضوع را در بطن همین برهان وارد کنیم و هم میتوانیم آن را اساساً برهان مستقلی در نظر بگیریم که ناظر به مسئله بالفعل بودن موضوع نیست بلکه ناظر به مسئله بقای موضوع است.