حال اگر بپذیریم که جسمی وجود دارد که محدد الجهات است و فوق آن جسمی نیست و نیز بپذیریم که مکان جسم عبارت است از سطح مقعر جسم محیط، پس جسم محدد الجهات یا فلک الافلاک در عین اینکه جسم است مکان ندارد زیرا محاط به جسم دیگر نیست و بنابراین حرکت مکانی ندارد گرچه حرکت وضعی دارد. مکان از محدد الجهات شروع میشود ولی خود محدد الجهات مکان ندارد زیرا جسم دیگری بر آن محیط نیست. حال که مکان از خود آن شروع میشود نسبت اجزاء آن با اشیاء دیگر و حتی از یک جهت نسبت اجزاء آن با یکدیگر میتواند تغییر کند. پس حرکتی که فلک محدد الجهات میکند حرکت وضعی است نه حرکت أینی. اما اگر مکان را عبارت از فضا بدانیم آن جسم محیط محدد الجهات، فضایی را اشغال کرده است و بنابراین مکان دارد. از بحث فلک محدد الجهات میگذریم و سراغ اجسامی میرویم که واقعاً مکان دارند.

مرحوم آخوند میگوید گاهی جسم بتمامه تمام مکان را رها میکند و گاهی بجزئه جزء مکان را رها میکند. ایشان دیگر توضیح نمیدهد که وقتی جسم بتمامه کل مکان را رها میکند آیا میتواند حرکت وضعی داشته باشد یا نه، و عبارت ایشان تا اندازهای مبهم است که بعد از روی عبارت توضیح میدهیم [١]. ایشان [طبق یک تفسیر] آن حالتی را توضیح میدهد که جزء شیء جزء مکان را رها میکند مثل آنجا که شیئی بر محور ثابتی حرکت میکند که در این حالت نسبت اجزاء شیء به اجزاء مکان تغییر میکند. این حرکت، حرکت وضعی است همچنان که وقتی جسم کل مکان را رها میکند حرکتش حرکت مکانی استآیا حرکت أینی و وضعی توأمان ممکن است؟

آیا شیء میتواند در آنِ واحد هم حرکت مکانی داشته باشد و هم حرکت وضعی؟

سیبی را پرتاب میکنیم. این سیب حرکت مکانی میکند و از یک نقطه به نقطه دیگری میرود ولی در عین حال دور خودش میچرخد. آیا سیب در اینجا واقعاً حرکت وضعی دارد؟ مثال دیگر حرکت زمین است. زمین بر روی مسیر بیضی شکل به دور خورشید میچرخد و در همان حال به دور خودش هم میچرخد. مثالی که خود قدما ذکر میکردند «الکرة

[١]. [این توضیحات در بخش پایانی کتاب آمده است.]