ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ١٦ - پيشگفتار

تمام اين است كه بذل كند فقيه توان و كوشش خود را در تحصيل حكم شرعى به گونه اى كه خود احساس نمايد بيش از آن توانايى ندارد [١] .

نقد تعريف دوم اجتهاد

تعريف مذكور نيز ناتمام و ناقص و اشكال پذير است زيرا اگر مقصود اينان از علم در تعريفهاى مذكور اعم از علم وجدانى و تعبدى باشد و مراد از حكم اعم از واقعى و ظاهرى باشد گر چه تعريف به فنى بودن نزديك است و اشكال پيشين متوجه آن نخواهد گرديد , ولى باز هم كاستى دارد و بايد كلمه ( وظايف ) را بدان اضافه كرد چرا كه مجتهد علاوه بر استنباط احكام شرعيه مى بايست اصول عمليه و احكام عقليه را نيز به دست آورد ( مانند برائت و تخيير و احتياط ) پس حيطه كار مجتهد هم احكام شرعيه است و هم اصول عمليه در حالى كه تعريف مذكور فقط به احكام شرعى نظر دارد و شامل احكام عقلى و اصول عمليه نمى شود و از اين جهت تعريف جامع نيست .

تعريف سوم براى اجتهاد

گروه سومى از علماى اصول , اجتهاد را اين گونه تعريف كرده اند (( استنباط حكم شرعى از راه اصول و ادله و منابع آن در شريعت مقدس . ((

بجاست كلام بعضى از آنان را يادآور شويم :

استاد احمد مصطفى زرقاء صاحب كتاب پر ارزش المدخل الفقهى العام مى گويد : اجتهاد عبارت است از استنباط احكام شرعى از راه ادله تفصيلى آنها در شريعت [٢] .

علامه ابوعبدالله شاه ولى فاروقى دهلوى حنفى در كتاب الانصاف فى سبب الاختلاف مى گويد : اجتهاد عبارت است از به كار گرفتن تلاش و كوشش در فهميدن احكام شرعى فرعى از ادله تفصلى كه كليات آنها عبارت است از كتاب و سنت و اجماع و قياس .

استاد محمد امين نيز به همين مضمون در كتاب تيسيرالتحرير اجتهاد را تعريف