ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٤٨٨

اسلامى دارا باشد عبارتند از :

١ ـ شناخت عميق به مبانى شريعت و فقه اجتهادى , زيرا در غير اين صورت هيچگاه نخواهد توانست به شكل صحيح و مؤثرى از به كارگيرى عنصر اجتهاد در آنها بگونه موجه و مستدل استفاده كند و اين موجب مى شود كه دارندگان انديشه هاى واقع گرا و منصف از مقلدين وى چهره واقعى و درخشنده شريعت را نبينند , بلكه پيامدهاى آن را ملاحظه كنند .

٢ ـ درك جهان بينى شريعت , زيرا كسى كه چنين دركى ندارد مانند كسى است كه روح كلى حاكم بر قوانين را ادراك نكرده باشد و با توجه به اين كه دين اسلام , جهانى و فقه اجتهادى , جهانشمول است بايد آراء و نظرات او هم بخصوص در نظام اسلامى جهان شمول و براى همه ملتها از هر قوم و نژاد كه باشند , مفيد و ثمربخش باشد . دست مايه اين چنينى , بدون شناخت جهان بينى شريعت امكان پذير نيست . پس استنباط فاقد اين ادراك از مبانى شريعت :

اولا ـ براى همگان ثمر بخش نخواهد بود و فايده آن محدود مى شود براى جمعيت خاصى از جهانيان .

ثانيا : بخصوص مسائل فردى و عبادى محدود مى شود با اينكه امام صادق ( ع ) در پاسخ پرسشى مى فرمايد خداوند قرآن را براى جمعيت و زمان خاصى قرار نداده است و لذا تا روز قيامت در هر زمانى نو براى هر جمعيتى تازه است [١]

٣ ـ درك روح شريعت كه مبتنى بر آسان گيرى و گذشت است , در غير اين صورت باعث پديدار شدن دستوراتى سخت و خشن مى شود كه فقه اصيل اجتهادى از آنها روگردان است . و همچنين طبايع سالم جهانيان حتى برخى از كسانى كه داراى اسلام هستند از آن متنفر مى شوند .

٤ ـ درك واقعيتهاى زمان و عينيت هاى خارج با همه ويژگيها و شرايطى كه دارند . در غير اين صورت آراء و نظرات او قابل اعتماد و فراگير نخواهد بود . زيرا تفريع و تطبيق او از راه به كارگيرى اجتهاد در منابع حاصل مى شود و اين در صورتى مفيد و صحيح و قابل اعتماد خواهد بود كه واقعيتهاى زمان و عينيت هاى خارج را به درستى شناخته باشند و