ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ١١ - پيشگفتار

تعريف ياد شده فقط شامل صورت اول مى شود و دو صورت ديگر از تعريف خارج مى ماند , در حالى كه تعريف اجتهاد بايد شامل اين دو نيز باشد .

اما بيرون ماندن دليلى كه علم آور است از تعريف بدان جهت است كه علم در مقابل ظن است و لفظ ظن شامل آن نمى شود و اما خارج ماندن صورت سوم ـ يعنى صورتى كه دليل شرعى افاده علم و ظن نمى كند ـ بدان جهت است كه دليل بالفعل ظن آور نيست .

به عنوان مثال : اگر حجيت و اعتبار شهرت فتوائى يا خبر واحد يا اجماع منقول فرض شود به گونه اى كه اگر مفيد ظن نيز نبود باز هم حجت باشد در اين فرض به دست آوردن حكم شرعى از طريق شهرت فتوائى و خبر واحد و اجماع منقول اجتهاد نخواهد بود , چرا كه فرض كرديم ظن آور نيست و بر طبق تعريف ياد شده اجتهاد يعنى دست يابى به ظن . . . و اگر مقصود از ظن كه در تعريف هاى مذكور آمده اعم از معتبر و غير معتبر باشد , چنانكه ظاهر همين است تعريف شامل ظنون غير معتبره نيز مى شود در حالى كه تحصيل ظن به حكم شرعى از طريق ظنون غير معتبره , اجتهاد ناميده نمى شود , چرا كه به يقين , ظنون غير معتبره از منابع و مصادر تشريع نمى باشد . بنابراين تعريف مذكور مانع اغيار نيست و نيز در خصوص تعاريفى كه مشتمل بر كلمه (( فقيه )) است اشكال ديگرى به نام (( دور )) وارد مى شود :

بنابراين تعاريف ياد شده شناخت اجتهاد متوقف بر شناختن فقيه است و از طرفى شناختن فقيه نيز بر شناختن اجتهاد متوقف است , زيرا بدون اجتهاد , فقه مصطلح متصور نيست و همه علما و انديشمندان بر بطلان آن متفقند .

كلام قمى در تقرير دور

محقق قمى صاحب قوانين الاصول نيز در تقرير اين دور چنين مى نويسد : (( فقيه عبارت است از عالم به احكام الهى از راه ادله و منابع معتبر آن )) . اين معنا محقق نمى شود مگر زمانى كه داراى اجتهاد باشد و بدون آن فقه اجتهادى براى او وجود ندارد . از اين رو لازم مىآيد كه شناختن فقيه توقف بر اجتهاد و شناختن اجتهاد توقف بر فقيه داشته باشد .

بيان حل اشكال دور

بعضى از اصوليون در حل اشكال دور چنين گفته اند : مراد از فقيه در اين تعاريف