ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٢٧ - پيشگفتار

بر طبق اين اصطلاح كه نزد عالمان شيعه رايج است اجتهاد يك منبع مستقل در رديف كتاب و سنت به شمار نمىآيد بلكه صرفا وسيله اى است كه در منابع و اصول و قوانين كلى براى شناخت احكام مسائل مستحدث به كار گرفته مى شود . و بدين جهت آنان اجتهاد را در رديف كتاب و سنت قرار نداده و بخش جداگانه اى در كتابهايشان براى آن قرار ندادند .

١٠ ـ معنا و تعريف واژه رأى

در معنا و تعريف واژه رأى بين انديشمندان اسلامى نظرات گوناگونى ابراز شده از جمله ابن قيم جوزى در كتاب (( اعلام الموقعين )) مى گويد : (( ما يراه القلب بعد فكر و تأمل و طلب لمعرفة وجه الصواب )) رأى چيزى است كه بعد از فكر و انديشه و فحص ( براى شناخت حكم صحيح ) در نظر مجتهد پديد مىآيد .

علامه طريحى ( م ١٠٨٥ ) در كتاب خود در معناى واژه رأى پس از نقل اين حديث (( لم يقل ( صلى الله عليه و آله ) برأى و لاقياس )) مى نويسد : (( قيل فى معناه , الرأى : التفكر فى مبادى الامور و النظر فى عواقبها و علم مايؤل اليه من الخطاء و الصواب . . . و قيل : الرأى اعم لتناوله مثل الاستحسان )) . گفته شده است رأى يعنى تفكر و انديشيدن در اصول و مبادى اشياء و عواقب آنها و نيز عبارت است از علم به حاصل تفكر از حيث خطا و صواب و نيز گفته شده است كه رأى اعم از اين معناست , زيرا موارد ديگرى را نيز شامل مى شود مثل استحسان .

ابن حزم ( م ٤٥٦ و پيشواى دوم مذهب ظاهرى ) در كتاب المحلى تحت عنوان : (( لايحل القول بالقياس فى الدين و لابالرأى )) مطالبى را در زمينه باطل بودن رأى ايراد نموده است .

در اين زمينه صاحب حاشيه بر اين كتاب مى گويد :

(( فسر المصنف الرأى على ما فى بعض رسائله )) ( بانه الحكم فى الدين بغير نص بل بما يراه احوط و اعدل فى التحليل و التحريم و الايجاب ) يعنى مصنف رأى را چنانكه در برخى مسائل او آمده عبارت از بيان حكم درباره امور دينى بدون بهره مندى از نص معنا كرده و بلكه به آنچه كه بهتر و مطابق تر با احتياط و عدل در تحليل و تحريم و ايجاب باشد تفسير نموده است .