ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٤٥١ - نقش زمان و مكان در اجتهاد

ـ عمر نيز به تحول اجتهاد متناسب با تحول و دگرگون شدن زمان و مكان و شرايط و مصالح جامعه قائل بود , حتى اگر بر خلاف نص مى بود .

به نمونه هاى زير توجه كنيد :

١ ـ الغاء سهم مؤلفة قلوبهم از زكات : او در موجه جلوه دادن الغاء سهم مؤلفة قلوبهم از زكات , مى گفت : پيامبر در زمان خود براى نرم كردن دلهاى كافران سهمى براى آنها از زكات قرار داد ولى اينك نيازى به آن نيست , زيرا خداوند به اسلام نيرو بخشيد , لذا ميان ما و آنان شمشير حكومت خواهد كرد . . . [١]

و بدين سبب از نص آيه (( انما الصدقات للفقراء و المساكين . . . و المؤلفة قلوبهم . . . [٢] چشم پوشى و اغماض نمود .

٢ ـ در مورد ام ولد [٣] .

در زمان پيامبر و ابوبكر فروش ام ولد جايز بود , ولى عمر آن را منع كرد و گفت بدين جهت كه خون ما با خون او در آميخته شده است . اين نظريه را ابن رشد قرطبى اندلسى مى پسندد و مى گويد از اخلاق پسنديده دور است كه شخصى , مادر فرزند خود را بفروشد . با آنكه رسول خدا فرمود من برانگيخته شده ام تا مكارم اخلاق را تكميل نمايم . [٤]

٣ ـ تعطيل حد

كيفر در قرآن بريدن دست اوست ولى با اين وصف , عمر اين حد را در سال خشكسالى تعطيل كرد و توجيه آن را مصلحت مردم و حفظ نفوس آنها دانست و بدين سبب از نص آيه (( والسارق و السارقة فاقطعوا ايديهما )) [٥] چشم پوشى كرد .

ابن قيم جوزى مى گويد اين امر مورد اجماع است [٦] .