ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ١٨٧ - عوامل نشر مذاهب اسلامى

مجتهدان شيعه و مجتهدان اهل سنت در اين مبانى به چشم مى خورد اين است كه عالمان شيعه بين ادله اجتهادى مانند كتاب و سنت و ادله فقاهتى مانند اصل برائت و استصحاب ( كه در موارد شك به كار گرفته مى شود ) مرز و تفاوت قايلند و بدين جهت منابع مذكور را در رديف منابع اجتهاد يادآور نشده اند . ولى عالمان اهل سنت بين ادله اجتهادى و فقاهتى تفاوتى قايل نيستند و بر اين عقيده اند كه دليل عبارت است از آن چيزى كه به آن براى اثبات حكم احتياج و استدلال مى شود , و اين عنوان قابل انطباق بر دليل فقاهتى است , همان گونه كه بر دليل اجتهادى انطباق دارد . و بدين جهت دانشيان اهل سنت , ادله فقاهتى را در رديف ادله اجتهادى يادآور شدند .

٣٢ ـ عوامل نشر مذاهب اسلامى :

عوامل نشر و گسترش برخى از مذاهب اسلامى به شرح زير است :

١ ـ كثرت ياران و طرفداران

٢ ـ كثرت شاگردان

٣ ـ بسيارى مروجان

و همين علل و اسباب بود كه باعث نشر مذاهب چهارگانه اهل سنت يعنى حنفى , مالكى , شافعى و حنبلى شد .

الف ـ علل و اسباب نشر مذهب حنفى :

ابوحنيفه ( م ١٥٠ ه ) كتابى در فقه به معناى اصطلاحى آن نداشت , و تنها رساله اى كوچك در عقايد به نام الفقه الاكبر به او منسوب است كه بيش از چند صفحه نبود و ملا على قارى ( م ١٠٠١ ) آن را شرح نمود . متن و شرح آن در سال ١٣٢٣ هدر مصر چاپ شد , ولى محققان حنفى بر اين اعتقادند كه كتاب ياد شده را او تأليف نكرده است زيرا مطابق مقام علمى او نيست .

در هر حال آرا و نظريات فقهى ابوحنيفه توسط شاگردان او نگارش مى يافت و در دسترس پيروانش قرار مى گرفت , معروفترين شاگردان او چهار نفر بودند :

ـ يعقوب بن ابراهيم كوفى قاضى ابويوسف ( م ( ١٨٢

ـ محمد بن حسن شيبانى ( م ١٨٩ )