ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٣٠٦ - صاحب جواهر
سيد حسن مدرس اصفهانى , شيخ حسن مامقانى , ميرزا حسين خليلى , آقا حسن نجم آبادى , شيخ عبدالحسين , شيخ العراقين , فاضل ايروانى و . . . برخاستند كه هر يك در تكامل مباحث فقه اجتهادى نقش عمده اى داشتند .
او در ابواب گوناگون علمى داراى تأليفات است , از جمله در اصول , كتاب اصولى او به نقل بعضى از بزرگان نجف اشرف داراى ويژگيهاى زيادى بود , ولى با كمال تأسف اين كتاب كه به خط مؤلف بوده , در زمان خود او بر اثر پيشامدى از بين رفته است .
در هر حال كتاب جواهر الكلام فى شرح شرايع الاسلام بيانگر فوق العادگى او در ابحاث اصولى و فقهى است , اين كتاب ارزشمند از جهت قدرت استدلال در اين دوره بى نظير است و نخستين كتاب در شرح شرايع الاسلام محقق حلى مى باشد كه به اين شكل جامع به حوزه هاى علمى عرضه گرديده است . شيخ محمد حسن نجفى با تأليف اين كتاب به مقام پيشاهنگى كاروان محققان اين دوره نايل آمد , زيرا هر تحقيقى كه بعد از كتاب شرايع الاسلام صورت مى پذيرفت مرجع اصلى آن كتاب جواهرالكلام بود , از اين رو , مطالب و بحثهاى آن تا هم اكنون مورد عنايت اهل تحقيق قرار گرفته و با استقبالى كه از آن به عمل آمده بارها به زيور چاپ آراسته گرديده است .
ويژگيهاى كتاب جواهر بدين قرار است :
١ ـ اشتمال بر همه ابواب فقه از طهارت تا ديانت .
٢ ـ در برداشتن همه آرا و نظرات عالمان با دلايل و نقد و بررسى آنها .
٣ ـ طرح مسائل با اسلوب و شيوه واحد در تمام كتاب .
٤ ـ بى نياز نمودن مجتهدان در مقام استنباط از كتابهاى فقهى ديگر .
٥ ـ اشتمال بر فروعات نادرى كه در كتابهاى ديگر يافت نمى شوند .
ولى با كمال تأسف اين كتاب با ويژگيهاى مذكور نقايص زيادى از نظر تبويب و تنظيم مطالب و مشخص نشدن فروع از اصول و . . . دارد كه در شماره ٢٧ مجله كيهان انديشه همه آنها را بيان كرده ايم و منشأ وجود آنها اين بوده كه مؤلف , آن را به عنوان كتابى كه ديگران به آن مراجعه كنند ننوشته است .
در پايان بحث نبايد از نظر دور داشت كه در اين دوره علاوه بر علما و محققين و اصوليان مشهور كه ذكر شد فقها و اصوليان ديگرى نيز بوده اند كه از ذكر آنها خوددارى شد .