در اين زمان دولت اسلامى در همه ابعاد مادى و معنوى درخشيدن گرفت , و فقه اجتهادى از تكامل و گسترش چشمگيرى در ابعاد گوناگون آن برخوردار شد , تصانيف مختلف در علم اصول و ابحاث اجتهادى تدوين يافت و مكاتب گوناگون فقهى به وجود آمد و مجموعه هاى بزرگ حديثى نيز تدوين و تفسيرهايى متنوع بر قرآن نگاشته شد , و درسها براساس دانشهاى مختلف رايج و معمول گرديد . و اين بدين جهت بوده است كه در زمان ياد شده بحثهاى علمى و مناظره هاى فقهى ميان مجتهدان اهل سنت گسترش

[١]ـ دولت ادرسه : در مغرب اقصى به رياست ادريس بن عبدالله بن حسن المثنى بن حسن بن على بن ابى طالب در ١٧٢ هجرى در ايام خلافت هارون الرشيد پديد آمد وتا ٣٠٩ ه ـ استمرار داشت . اينان با تأسيس مدارس علمى و كتابخانه ها در نشر معارف دينى كوتاهى نكردند .

دولت علويان : به رياست حسن بن زيد بن على بن الحسين در طبرستان ( ٢٥٠ ه ) پديد آمد و تا ٣١٦ ه استمرار داشت . اهل ديلم و حمص توسط آنها اسلام را پذيرفتند و مذهب تشيع را اختيار نمودند و براى فقيهان و دانشيان احترام و مقام خاصى قايل بودند .

دولت آل بويه : به رياست ابوشجاع معروف به عماد الدوله در شيراز فارس و در ٣٢١ هپديد آمد و تا سال ٤٤٧ استمرار داشت , آنها علاقه فراوان به علم و عالمان داشتند و درهاى مدارس را باز نموده و خرابيها را آباد كردند .

دولت فاطمى ها : به رياست عبدالله مهدى در ٢٩٧ هدر شمال آفريقا پديد آمد , مذهب آنها اسماعيلى بود و قاهره را ساختند و در ٣٥٨ ه ـ جامع ازهر و كتابخانه ها پديد آوردند و تا ٥٦٧ استمرار داشتند .

دولت حمدانى ها : به رياست حمدان تغلبى در ٢٨١ هدر موصل پديد آمد و تا ٣٩٢ استمرار داشت و براى علم و عالم ارزش زيادى قايل بودند .

دولت قرامطه : ظاهرا در ٢٨٠ هدر بحرين و يمامه پديد آمد . آنها از پيروان حمدان قرمط اشعث بودند و در ٢٧٧ در عراق داراى مقام و منزلتى شدند .

دولت سامانى ها : ظاهرا به دست نصر بن احمد بن ساعاتى در خراسان و ماوراءالنهر تأسيس گرديد . و نيز ديلميان در طبرستان و جرجان و رائقيان در بصره , بريديان در خوزستان , ركن الدوله ابن بابويه در رى و اصفهان , امويان در اندلس , اخشيدتاى در مصر و شام و الياسيان در كرمان داراى حكومت بودند .