ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٩ - پيشگفتار

معنا براى واژه اجتهاد ديده مى شود , ولى طرح اين معنا ابتدا از جانب گروهى از علماى اهل سنت صورت گرفته است .

در هر حال جا دارد به برخى از گفته هاى علماى اهل سنت و شيعه در اين باره اشاره نماييم .

علامه بزرگ سيف الدين آمدى شافعى ( م ٦٣١ ) مى گويد (( اجتهاد عبارت است از به كارگرفتن كوشش و توان جهت رسيدن به ظن و گمان در حكمى از احكام شرعى به گونه اى كه انسان احساس نمايد بيش از آن مقدار توانايى ندارد [١] . ((

علامه ابن حاجب ابو عمرو عثمان بن عمر بن ابى بكر كردى اسنوى مالكى ( حدود ٥٧٠ ـ ٦٤٦ ) در مختصر الاصول مى گويد (( اجتهاد يعنى كوشش كردن در تحصيل ظن و گمان به حكم شرعى . (( . . .

استاد قاضى عبدالرحمن بن احمد بن عبدالغفار شافعى عضدى ( م ٧٥٦ ) در شرح مختصرالاصول ابن حاجب مى گويد (( اجتهاد عبارت است از به كار گرفتن سعى و توان در راه تحصيل ظن به حكم شرعى . ((

نويسنده توانا ابوحامد محمد غزالى شافعى ( ٤٥٠ ـ ٥٠٥ ) از صاحب فواتح الرحموت فى شرح مسلم الثبوت نقل مى كند كه : اجتهاد عبارت است از تلاش كردن فقيه در جهت به دست آوردن حكم شرعى ظنى [٢] . ((

استاد محمد معروف دواليبى مى گويد : (( اجتهاد به معناى رأيى است كه مورد قبول همه علما نباشد و اگر مورد قبول همه آنها باشد اجماع ناميده مى شود نه اجتهاد , پس مرتبه اجتهاد متأخر از مرتبه اجماع است [٣] . ((

مجتهد بزرگ علامه حلى ( ٦٤٨ ـ ٧٢٦ ) در كتاب اصوليش نهاية الاصول فرموده است : (( اجتهاد يعنى به كارگرفتن سعى و كوشش بر تحصيل ظن و گمان به حكم شرعى به گونه اى كه ملامت و نكوهش به سبب تقصير و كوتاهى از او منتفى باشد . ((

علامه طريحى مى گويد : (( اجتهاد يعنى به كار گرفتن سعى و تلاش در كارهاى صعب