ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٢٦ - پيشگفتار

١٧ ـ برائت اصلية ( اصالة البرائة )

١٨ ـ استصحاب

١٩ ـ مطلق اجماع از نظر اهل سنت

٢٠ ـ سيره عمليه اهل مدينه

منابع مذكور در كتابهاى دانشيان مذاهب اسلامى مطرح شده است . برخى از آنان بعضى از آنها را معتبر مى دانند و برخى ديگر معتبر نمى دانند . در هر حال ما اين منابع اجتهادى را به گونه مفصل مورد بحث و بررسى قرار داده ايم و تحت عنوان (( منابع اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامى )) [١] چاپ نموده و در دسترس عالمان و محققان قرار داده ايم .

٩ ـ دو تعبير متفاوت از اجتهاد بين فقهاى مذاهب اسلامى

در ارتباط با اجتهاد بين علما و دانشيان مذاهب اسلامى دو اصطلاح متفاوت وجود دارد :

اصطلاح اول عبارت است از استنباط احكام شرعى حوادث واقعه و رويدادهاى تازه از راه رأى و تفكر شخصى , در مواردى كه مجتهد در عناصر خاصه استنباط ( نصوص كتاب و سنت ) نص خاصى براى آنها نيابد . اجتهاد به اين معنا از نظر بيشتر علماى جامعه اهل سنت , خود يك دليل مستقل در رديف كتاب , سنت , اجماع و عقل قرار دارد و بدين جهت در كتابهاى اصولى برخى از آنان مانند : المستصفى فى علم الاصول ابوحامد محمد غزالى و الاحكام فى اصول الاحكام سيف الدين آمدى و كتابهاى ديگر , بخش جداگانه اى به آن اختصاص يافته است .

اصطلاح دوم عبارت است از استنباط حكم شرعى فرعى از منابع معتبر شرعى ( يعنى كتاب و سنت و اجماع و عقل ) . بنابراين كار مجتهد اين است كه در مسائل و رويدادهاى جديد زندگى و مظاهر نوين آن , احكام شرعى آنها را از راه به كار گرفتن اصول و قوانين كلى , استخراج و استنباط مى نمايد , زيرا مجتهد با اين كار فروع تازه را به اصول پايه باز گردانده و قوانين كلى را بر مصاديق خارجى آن منطبق مى گرداند و در نتيجه احكام آنها را بدست مىآورد .