آنچه درباره ويژگيهاى مجتهد و شرايط او پيش از آغاز استنباط ارائه داده ايم , زمينه را براى به كارگيرى عنصر اجتهاد در منابع و مايه هاى استنباط فراهم مى سازد . و اما مجتهد در زمان استنباط و به كارگيرى اجتهاد در منابع و مبانى فقه اجتهادى , بايد داراى شرايط و ويژگيهاى ديگرى باشد , و بجاست ما آنها را در اينجا بازگو كنيم :

آن ويژگيها و شرايط عبارتند از :

١ ـ آشنايى با موازين و معيارهاى به كارگيرى اجتهاد در منابع كه در ابحاث اجتهادى تعيين شده است و بايد مجتهد با شيوه نوين اجتهادى آن را در منابع و پايه هاى شناخت به كار گيرد . اين بحث مقوله اى است گسترده و تخصصى كه مجتهد بايد به تفصيل با آن در زمان استنباط آشنايى داشته باشد , تا در راستاى اجتهاد , بر خلاف واقع فتوايى صادر نكند و اين بدين جهت است كه اجتهاد در سنخ قانونگذارى بشرى نيست كه صرفا متكى به انديشه انسان و بينشهاى فردى و مواضع اجتماعى خاص باشد و نيز از سنخ تقليد هم نيست كه تنها به تلقى انفعالى احكام بسنده كند و خود مجتهد هيچ نقشى در صدور حكم شرعى نداشته باشد , بلكه عبارت است از فعاليت فكرى انسان بر پايه آگاهى به عناصر خاصه فقهى و شناخت پايه هاى اصولى , در جهت فهم و دريافت احكام الهى . اجتهاد با اينكه داراى گردش فعال و غير انفعالى در روند فقه است , ولى با اين وصف , به اثبات محتواى احكام آسيبى نمى رساند بلكه در طول ادوار هشتگانه اجتهاد اصل محتواى احكام را پاس داشته و با اين وصف آنها را تا دورترين فقهاى حيات انسانى بر پايه هاى اصول و قوانين كلى خويش از نظر مصاديق گسترش مى دهد .

٢ ـ ارج نهادن بر منابع معتبر و استناد متقن و اعتماد بى تزلزل بر استنباط احكام از راه آنها و پرهيز از منابع غير معتبر , مانند خبر ضعيف و اجماعات اجتهادى و يا منقول , مدركى , تقيه اى , مناطى , رياضتى , تشرفى , و شهرت بعد از پيدايش اجتهاد و يا اجماع بعد از پيدايش شهرت . بسيارى از اجماعات در ادوار فقه از اين قبيل اند . يادآورى اين ويژگى از اين جهت ضرورت يافته كه احيانا مجتهدان على رغم بحث از منابع و آشنايى با كليه اصول و پايه هاى معتبر در مقام به كارگيرى اجتهاد ارجى بر آنها ننهاده و به جاى استوار ساختن آراء خويش بر منابع اصول و پايه هاى معتبر تحت تأثير منابع ضعيف و يا آراء و فتواى مجتهدان پيشين قرار مى گيرد و جرأت اظهار آنچه را