ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٤٦ - نبودن نياز زياد به اجتهاد

بوده است :

١ ـ جمله معروف (( الصلاة لاتترك بحال )) نماز در هيچ حالى ترك نمى شود .

٢ ـ وجود دو نوع طهور و پاك كننده در شريعت :

الف ) آب ـ به دليل قول خداوند : ﴿وانزلنا من السماء ماء طهورا )) .

ب ) خاك ـ به دليل فرمايش رسول خدا ( ص ) : (( و جعلت لى الارض مسجدا و ترابها طهورا ))

٣ ـ قرار گرفتن طهارت خاكى بجاى طهارت آبى در جايى كه دسترسى به آب نباشد به دليل قول خداوند : ﴿ولم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا . ﴿

٤ ـ اگر مبدل منه كه آب است در دسترس باشد بايد تمام بدن شسته شود پس خاك هم كه بدل و جاى آن قرار دارد بايد به تمام بدن برسد . شايد عمار بن ياسر بر اساس امور مذكور در فرض مسأله استنباط كرد كه بايد خاك به تمام بدن برسد و بدين جهت خود را در خاك غلتانيد .

نمونه دوم و سوم از اجتهاد را در اين دوره ابوالفتوح رازى در تفسير (( روض الجنان )) در ذيل آيه ٣٣ از سوره نساء ( و لا تقتلوا انفسكم . . . ) نقل نموده است .

در هر حال اين نمونه ها كه به عنوان وجود اجتهاد در اين دوره نقل شد , اگر چه به نظر ما مطابق موازين فقه اجتهادى نيست و از هر نظر قابل نقد و خدشه پذير است ولى گوياى اين است كه اجتهاد در اين دوره بوده , بخصوص براى آنانى كه پيش از هجرت رسول خدا ( ص ) به مدينه به حبشه مهاجرت نموده و نيز براى آنانى كه در مدينه منوره مى زيسته اند , بلكه به طور كلى براى مسلمانانى كه از حضور پيامبر دور مى شدند و به او دسترسى نداشته اند .

٤ ـ نبودن نياز زياد به اجتهاد

باب اجتهاد از راه منابع معتبر شرعى در اين دوره براى قاريان و عالمانى كه مجتهدان آن زمان به حساب مىآمدند باز بوده است , منتها نياز چندانى به استفاده از آن نبوده و علت آن دو چيز بوده است :

الف ـ كم بودن پديده ها و فروع جديد

ب ـ حضور رسول خدا ( ص ) در جامعه اسلامى و دسترسى مستقيم مسلمانان به او كه