ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ١٣٩ - علل گرايش تابعين به اجتهاد از راه رأى

بيشتر به علوم غير نقلى روى آورده بودند . [١]

دسته طرفدار رأى در عراق و به رياست ابوحنيفه نعمان بن ثابت ( م ١٥٠ ه ) و دسته طرفدار حديث در حجاز و به رياست مالك بن انس اصبحى بود . ( م ١٧٩ ه ) و علتش اين بود كه حجاز ( مدينه ) جايگاه فرود آمدن وحى و مركز پيامبر و محل همه صحابه و ياران رسول خدا بود , از اين رو , فقهاى حجاز از ديگران به سنت آشناتر بودند .

و اما عراق ( كوفه ) داراى ويژگيهاى مذكور نبوده و به علت دورى از مركز حديث ( مدينه ) , احاديث بسيار كمى در دسترس فقهاى عراق قرار داشت و علاوه بر اينكه آن مقدار احاديث كمى هم كه در دسترس داشتند از اختلاط با احاديث جعلى و ساختگى مصون نبوده , بدين جهت براى پاسخ به مسائل جديد و موضوعات مستحدثه به اجتهاد از راه رأى و تفكر شخصى روى آورده و بتدريج راه افراط را پيموده اند .

د ـ ترس از نسبت دروغ به رسول خدا : چهارمين علت گرايش برخى از تابعان به اجتهاد از راه رأى , ترس از نسبت دروغ دادن به رسول خدا ( ص ) است , زيرا جعل حديث از آغاز اسلام و از همان دوره اول از ادوار اجتهاد شروع شده بود و به تدريج بازار آن بخصوص در دوره امويان بسيار پر رونق شد . با توجه به اين مطلب , برخى از فقيهان به برخى از احاديث نمى توانستند اعتماد نمايند و خوف داشتند كه آنها را به رسول خدا ( ص ) مستند نموده و مطابق آنها حكم كنند , زيرا احتمال مى دادند كه از احاديث مجعول و ساختگى باشد .

هـ ـ بدبينى برخى از عالم نماها : پنجمين علت گرايش به اجتهاد از راه رأى , بيدينى برخى از عالم نماهاى بيدين و خودفروخته بود , زيرا آنان براى پول و مقام از راه رأى كارهاى حاكمان جور و ظالم را توجيه مى كردند و به آن كارها رنگ شرعى مى دادند .