ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ١٤٥ - مراجع تقليد در زمان تابعين و تابعان تابعين

پيشوايان شيعه در عصر تابعين

از امامان شيعه در عصر تابعين , امام محمد باقر ( ع ) ( ش ١١٤ ) بوده است . ابوحنيفه در نزد او و برادرش زيدبن على تلمذ داشت . امام محمد باقر ( ع ) در تدريس فقه , بى نظير بود و صدها شاگرد تربيت كرد كه آنان به اطراف و اكناف عالم پراكنده شده و به نهضت علمى كمك فراوان كرده اند . همه مسلمانان به علم و عبادت و وثاقت او معترف بوده اند . مسند او در پنج جلد قرار دارد كه اميد است هر چه زودتر شاهد نشر آن باشيم .

در طبقات كبرى ابن سعد آمده : (( انه كان عالما عابدا ثقة عندالمسلمين )) . در تذكرة ابن جوزى , از عطاء بن ابى رياح ( م ١١٥ ) ـ يكى از بزرگان تابعين ـ نقل شده كه گفت : (( نديدم علما را كوچكتر و حقيرتر نزد احدى , آنچنان كه آنها را نزد ابوجعفر محمد باقر ديدم , و مى گويد : حكم بن عيينه را نزد امام محمد باقر مانند گنجشك گرفتار ديدم . ((

ابن اثير در جامع الاصول مى گويد : (( او مذهب اماميه را در سده اول تجديد نموده است )) .

امام صادق ( عليه السلام )

از پيشوايان ديگر شيعه در عصر تابعين , امام جعفر صادق ( ش ١٤٨ ) بوده است . او حدود پانزده سال از عمر شريف خود را در زمان حكومت امويان به سر برد و بقيه را در زمان خلافت عباسيان . پيشوايان مذاهب چهارگانه اعم از آنهايى كه او را به عنوان استاد درك كرده اند مانند ابوحنيفه و مالك بن انس اصبحى , و چه آنهايى كه او را درك نكرده اند بر فقاهت و برترى علم او اعتراف داشته اند .

ابويوسف قاضى و محمد حسن شيبانى كه از شاگردان برجسته ابوحنيفه بوده اند روايات زيادى از امام صادق ( ع ) در مسندشان نقل كرده اند .

تعداد شاگردان او و امام محمد باقر به هزار نفر مى رسيد كه آنان بزرگترين نهضت علمى را در جهان برپانمودند .

مسند او مجموعه اى ديگر از موسوعه مسانيد الائمة است كه در شش جلد گردآورى شده و اميد است در آتيه نزديك به زيور طبع آراسته شود .

در مناقب ( ج ٣ / ص ٣٧٨ ) نقل شده كه حسن بن زياد از ابوحنيفه درباره اعلم و