ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٣٠ - پيشگفتار

الف ـ نبودن نص خاص از كتاب و سنت درباره مسأله جديد .

ب ـ با توجه به روح قوانين عام و مقاصد كلى اسلام به گونه اى كه حكم به آن مستند شود كه به اصطلاح اين عصر استفاده حكم از روح قانون است .

ج ـ محسوب نبودن پديده و موضوع جديد از فروع اصول فقه اجتهادى و مصاديق قوانين كلى آن زيرا اگر اين گونه باشد داخل در معناى سوم كه معناى اخص است مى شود .

٣ ـ اجتهاد به رأى به معناى اخص كه در مقابل اجتهاد به رأى به دو معناى گذشته قرار دارد , عبارت است از : بيان حكم براى موضوع جديد از راه منابع و ادله معتبر شرعى .

اين گونه اجتهاد است كه مورد پذيرش فقهاى شيعه است . رأى در اين اجتهاد به معنى نظر و تفكر بر طبق منابع و ادله معتبر شرعى است .

حاصل آنكه در اين دوره ثابت نشده كه اجتهاد از راه رأى به دو معنى عام و خاص بوده است و تنها اجتهاد به رأى به معناى سوم كه مورد نظر اماميه است قابل اثبات در اين دوره مى باشد , ولى در دوره دوم در عهد صحابه تا آخر خلافت عثمان بن عفان رأى به هر دو معنا آمده و بر طبق آن عمل گرديده و اين مطلب در بيان دوره دوم از ادوار اجتهاد روشن خواهد شد .

در هر حال از روزى كه اصول احكام و قوانين كلى آن در مدينه بر رسول خدا ( ص ) نازل گرديده , مبدأ اجتهاد نيز مانند چشمه جوشانى در دل آنها قرار داده شده بود و بدين جهت باب اجتهاد در دوره تشريع بر اهل اجتهاد باز بوده و مسلما اجتهادى كه در زمان پيامبر ( ص ) و يا با تأييد و تقرير او همراه بوده , جز همان اجتهاد از راه منابع شرعى و اصول احكام و قوانين كلى آن چيز ديگرى نخواهد بود .

١٣ ـ انواع اجتهاد به معناى مثبت آن در اصطلاح شيعه

اجتهاد را انواعى است كه عبارتند از :

الف ـ اجتهاد اصولى

ب ـ اجتهاد فقهى