ادوار اجتهاد از ديدگاه مذاهب اسلامي - جناتی، محمدابراهیم - الصفحة ٣٠٠ - ميرزاى قمى

بحرانى صاحب حدائق و حاج ملااسماعيل خواجويى بوده است . او داراى تأليفات زيادى است كه از جمله آنها تجريد الاصول است . اين كتاب اگر چه از نظر حجم كوچك , ولى از نظر محتوا و مضمون بسيار بزرگ است .

اين عالم جليل القدر علاوه بر مقام اجتهاد و مرجعيت داراى طبع شعر هم بوده و اشعار جالبى مى سروده است و اشعار او در دو كتاب به چاپ رسيده است . ملامهدى نراقى نخستين عالم بزرگى است كه بعد از وحيد بهبهانى وفات نمود .

٨ ـ سيد على طباطبايى

آية الله سيد على طباطبايى ( م ١٢٣١ ) شاگرد و داماد و خواهرزاده وحيد بهبهانى , او داراى تأليفات گرانقدر از آن جمله رساله هايى در اصول است , ولى تأليف معروف او كتاب فقهى رياض المسائل است , كه شرح بر مختصر النافع محقق حلى است , اين كتاب از نظر تربيت و تنظيم در اين دوره بى نظير و نخستين كتابى است كه به شكل كامل به جامعه علمى آن عصر عرضه شده و از اين رو مورد شگفتى و استفاده عالمان اين دوره و دوره هاى بعد واقع شد و هنوز هم بعد از گذشتن دو دوره از اهميت آن كاسته نشده و مورد استفاده محققان و فقهاى بزرگ قرار دارد . در اينجا بجاست سخن صاحب جواهرالكلام را درباره آن نقل كنيم , وى در مقدمه آن كتاب گفته است :

(( من كتاب جواهر را به عنوان كتاب مورد مراجعه ديگران ننوشته , بلكه براى خودم به عنوان يادداشت نوشتم , چون در مسافرت مورد پرسش مسائل شرعى قرار مى گرفتم تصميم گرفتم كتابى كه به هنگام نياز مرجع مى باشد بنويسم , اگر قصد داشتم در فقه كتابى بنويسم به سبك رياض المسائل مير سيد على طباطبايى مى نوشتم . ((

در وصاياى شيخ اعظم انصارى به طلاب آمده است : كتاب رياض المسائل سيد على طباطبايى را مورد بحث و بررسى قرار دهيد زيرا شما را در نيل به اجتهاد كمك فراوان خواهد نمود .

٩ ـ ميرزاى قمى

آية الله ملا ابوالقاسم گيلانى رشتى معروف به ميرزاى قمى ( م ١٢٣١ ) نويسنده كتاب مشهور قوانين الاصول . اين كتاب به مبانى اصول فقه تكامل بخشيد و به گونه