اسلامى و جنبه‌هاى اجتماعى موضوع و حكم توجه داشته باشد نمى‌تواند به چنين نتيجه‌اى ملتزم شود؛ زيرا در اين فرض جامعه اسلامى در دنيا متهم به خلاف‌گويى و فريب‌افكار عمومى جهان مى‌شود. آيا در جامعه‌اى كه مردم مسلمان با توريه كردن حقوق يكديگر را ضايع مى‌كنند و هر گاه مورد مؤاخذه واقع مى‌شوند، در جواب مى‌گويند: «ما توريه كرديم و منظور ما چيز ديگرى بود» مى‌توان زندگى سالمى داشت ؟

مرحوم استاد شهيد مطهرى در اين باره مى‌فرمايند:

من بعضى اشخاص واقعاً متدين را مى‌بينم كه هميشه دروغ مى‌گويند و هميشه هم توريه مى‌كنند، يعنى هر وقت واقعاً نمى‌خواهد يك حرفى بزند كه قصدش هم دروغ گفتن باشد و به نيت دروغ بگويد، دروغ مى‌گويد ولى به صورت توريه . استاد هم شده... يعنى مطلب را يك جور مى‌گويد، به قلبش خطور مى‌دهد كه مقصود چيز ديگرى است، ولى طرف ظاهر لفظ را مى‌فهمد. براى طرف فرقى نمى‌كند كه شما به اين قصد بگوييد يا به قصد ديگرى ؛ به هر حال گمراه مى‌شود. چرا نبايد دروغ گفت؟ براى اينكه مردم گمراه مى‌شوند. توريه در جايى است كه دروغ گفتن واجب است. (٥٨)

صدر عبارت ايشان ظاهر در اين است كه توريه را دروغ مى‌دانند. ذيل فرمايش ايشان هم ناظر به ملاك مقاصد تشريع است .

نتيجه بررسى دليل دوم

ممكن است در بدو امر چنين به نظر برسد كه دليل دوم، همه اقسام توريه را شامل مى‌شود؛ زيرا حتى در توريه قسم دوم كه متكلم، مقصود خود را در خلاف ظاهر پنهان نكرده و با به كاربردن الفاظ دو پهلو توريه كرده، نيز فريب‌كارى محقق مى‌شود. اما اين نظر قابل مناقشه است؛ چرا كه گرچه دروغ گفتن حرام است، اما راست گفتن

(٥٨) مجموعه آثار، مرتضى مطهرى، ج٢٧، ص٧٩٣.